Het dagelijkse uitje van vandaag ging naar Utrecht. Ik had online met mezelf en ’t Hoogt afgesproken dat ik naar de film van Berthe Morisot zou gaan. Deze kranige dame behoorde tot de groep Parijse impressionisten in Frankrijk. De mannen met bekende namen als Degas, Caillebotte, Monet, Pisarro, Renoir en Mallarmé werden in het begin  met de nek aangekeken, maar Berthe, een kind uit een gegoede bourgeois familie, was als vrouw helemaal ernstig in het nadeel.

Berthe Morisot: La Psyché

Vrouwen hoorden voor kind en haard te zorgen en niet te werken, laat staan het bohemien bestaan van een schilder te ambiëren. Ze schilderde vanuit een kast en had geen eigen atelier. Haar leven in de documentaire van Klaas Bense begint met de vondst van een portret van een vrouw. Het doek was op de achterkant gesigneerd door Berthe Morisot. Het opent de zoektocht naar haar bestaan. Haar rebelse en vooruitstrevende karakter vangt Klaas Bense door haar kracht te bundelen en tussen al haar eigen dagboekspinsels door te laten verwoorden in de vastberadenheid van een Parijse rapster, een vrouwelijke voetbalkunstenaarster, die constant panna’s uitdeelt onder het publiek, en een meidengroep jonge skaters. Het idee om het karakter te laten reizen door de tijd en de voorstelling van een plaatsing in het nu uit te beelden, brengt het leven terug in het verloop van het lang verbeide bestaan.

Het vergelijk met een vrouw, die weet wat ze wilt, zich een weg vecht naar haar individuele vrijheid, zich niet over de kling laat jagen door de geldende normen en regels, roept bewondering op. Een mannenmaatschappij en zij als enige vrouw die haar rug rechtte en haar passie en gedrevenheid trouw bleef. Haar zus, met wie ze samen tekenlessen had gevolgd, bezweek onder de maatschappelijke druk en hing haar verfkwasten aan de wilgen, toen ze trouwde. Berthes wilskracht stijgt daardoor boven het beeld uit. Ze trouwt met Eugène Manet, op voorspraak van Édouard Manet, met de belofte dat ze de ruimte zou krijgen om te blijven schilderen.

De rapster vertolkt haar innerlijke strijd op een ontwapende en eerlijke manier. Ze schuwt daarbij de eigen sores niet en verhaalt van haar eigen gevecht met de mannenwereld waarin ze verkeert en waarin ze zich staande moet zien te houden. Verkeerde kringen eisen een tol en ze belandt daardoor een aantal maanden in de gevangenis. Ze overleeft door te blijven vechten voor de invulling van haar eigen leven. Ze is 22 jaar en ziet er prachtig uit in haar rode jas tegen de lichtroze gesausde wanden van het troosteloze flatgebouw en ze is zwanger. In haar ogen schittert het vuur en de bewondering voor de worstelende impressioniste.

Morisot bevalt van een dochter en vangt al haar moederliefde in talloze schilderijen. Goed beschouwd heeft ze haar leven op de rit en haar voornemens ingewilligd. Toch is haar peinzen doortrokken van weifelende vragen, waarbij de existentie van een beoogde vervulling van haar diepste verlangens niet wordt behaald. De vraagtekens blijven hangen in de onbezorgde jeugdige meiden, die zich skatend een weg banen door het Parijse publiek, stralend, met een parelende lach en toegeworpen steelse en vastberaden blikken. Er klinkt een onbezonnen maar rotsvast vertrouwen in het leven in door.  Een mooi contrast met de kommervolle overpeinzingen van de zwanenzang van de trotse Berthe Morisot. De ondertitel Moed, storm en liefde vertolkt de worsteling van de vrouwen in het algemeen en voorvechtster Morisot in het bijzonder. Leve de rebelse zielen onder ons, die de grond onder de voeten doen verschuiven. Ze schrijven in alle opzichten geschiedenis.

Het druilde van de regen. Buiten was het kouder dan ik binnen had bedacht. Te dunne lavendelblauwe sjaal om mijn nek, maar niet getreurd. Ik zou vriendin, mijn duo, mijn ‘tweehandenopeenbuiknaarkinderentoe’ gelijkgestemde geest meenemen naar Voorlinden. Door mijn enthousiaste verhalen en de uitnodigende fotoreportages die de noodzaak onderschreven van het mogen indrinken, werd het haar stille wens om het zelf te mogen ondergaan. Onderdompelen in schoonheid en vragen, je laten overspoelen en overdonderen, weldadige ruimte en stilte ervaren in het hoofd, dat brengen musea. Er is altijd weer bij elke tentoonstelling of collectie de kracht van het denken, de filosofie en later als herboren en onder de indruk, met ‘gedachten voor een lifetime’  het gewone leven instappen. Zelfs in het geval van een tweede of een derde keer, blijkt maar weer.

Ik geniet op de eerste plaats van haar eerste reacties bij het zien van de prachtige ambiance, de architectuur, die zich weids en nog naakt, nu de tuin pril voorjaar luidt en nat en verborgen spriet, zich uitstrekt. Binnen is de verbazing zo mogelijk nog groter bij het zien van de brede zichtlijnen die het gebouw doorkruisen, de weldaad van een volmaakt in alle rust kunnen doorlopen van de tentoonstellingen en collecties. Ik kijk door haar ogen mee. We staan bij de spiegelwand van John Armleder. Spark, spark, Spark is de titel en de sprankeling ontstaat als we ons er zelf in spiegelen, moeten grinniken om het effect door de bolling van het plexiglas dat zich spiegelt in zwangere buiken, holle ruggen, langgerekte ‘Small Faces’ en vice versa. Als een klein kind enthousiast erop toe loopt en kraaiend voor haar beeltenis staat, krijgt de sprankeling een extra gave lading, de verwondering twee turven hoog ten voeten uit.

Vriendin stelt vragen en maakt opmerkingen die elk werk op zich nog een extra dimensie meegeven. Bij Sparrow van Johan de Wit, het meisje en het musje vult ze de zorgvuldige interesse in elkaars doen en laten aan met de constatering dat ze elkaar begrijpen. Meer is niet nodig om het beeld allesomvattend te laten zijn.

We zitten een tijdje in de gang met de groene banken met een fantastisch panorama van het buitengebied.  Er ontspint zich een schilderij in een schilderij door de bermmaaier, die schijnbaar onverstoorbaar de bermen maait in de stromende regen met zijn bosmaaier, maar kennelijk toch de blikken voelt, zich omdraait, zwaait naar die twee  vrouwen op een van de banken in die verlaten gang, zich weer omdraait en onverstoorbaar verder gaat. Alleen met zijn gedachten in het aanhoudende huilen van zijn maaier en het onverdroten voort druilen van de regen op zijn groen gejaste gestalte.

De neonletters boven zijn hoofd ‘WheredoIandandyoubegin’ vormen te samen met de man het plaatje tot dit perfecte beeld. Zo versterkt, onbedoeld, het onderhoud van een landgoed het kunstwerk van Shilpa Gupta. Daarom heeft het betekenis, om wie het ziet, om wat het doet, om het uitvergroten van een moment. Het is precies wat de kunstenaar voor ogen heeft. Ze wil een wereld oproepen aan beelden en gedachten , grenzen verleggen, een nieuwe betekenis geven aan de waarneming door de aanvulling van onze eigen associaties en herinneringen.

Ik verkneukel me om het effect dat het analoge bord zal oproepen met de indringende tekst en het staccato neerdalen van de hamerslagen van letters op het bord en wat de Speaking Wall zal oproepen. Onder alle indrukken vervagen voor het heden de vragen, maar een volgende keer zal er een antwoord komen. Het zwembad, de muizenlift, het aandoenlijke uit haar voegen gebarsten oudere echtpaar onder de parasol, de klankbetovering in Richard Serra’s ‘Open ended’ waar geen eind aan komt omdat de echo voortduurt en het koper haar haar in ton sur ton omarmt.

Het is een walhalla van indrukken en opgedane emotie, teveel haast voor een dag. Bevlogen sparren we nog even na, komen op eigen creaties uit en spinnen een universum, ons eigen universum, grenzeloos en breed aan creativiteit. Wat een dag. Wat een heerlijkheid.

In mijn ‘Schrijven is scheuren’, waarbij ik nimmer tot scheuren kom, omdat ik dat zonde vind, staat een mooie gedachte van Komrij bij de dag van morgen. Regeren is vooruit zien en automatisch kijk ik altijd naar een dag verder. Scheuren doe ik niet, omdat anders al die wijsheid maar verwaait, verdwijnt in de vergetelheid. Een uit elkaar gevallen scheurkalender geeft me bij het slinken der dagen een diep triest gevoel. Alsof je inderdaad iets kwijt ben. Dus liggen er hier en daar hele scheurkalenders door het huis heen, die allen wel per dag geleefd zijn, maar niet gewist.

De dagen dienen, dat is ongeveer het adagio dat er achter ligt en dat is wat mij bezielt. Heb het nooit goed kunnen begrijpen waarom we opeens niet meer in het verleden mochten graven en alleen het heilige ‘Nu’ zaligmakend was. Voor mij hangt het leven aan elkaar als een breiwerk. De worteling, het verleden, het heden, de toekomst en de dood. Als alles wat geweest is er niet meer toe zou doen is er een luchtledig zweven. Ik kijk graag en intens naar de hele film, waarbij de tijdsgeest steeds op volle sterkte mee deelt. Hoe heerlijk is het niet om jezelf te verplaatsen in de rol van je moeder of vader in die tijd, die je als kind zelf nog heb meegemaakt. Wat als je zelf  al vijf of zes kinderen had en geen wasmachine, geen knop om het licht om te draaien, matten op de vloer, een bakelieten radio op een formica tafeltje als enige contact met de grote buitenwerld en het wereldnieuws. Hoe zou het me vergaan met mijn handen en armen rood van het schrobben op het wasbord, van het matten kloppen, van het boenen met zand, zeep en soda.

Komrij waarschuwt me en zegt: Een nadeel van nadenken is dat je altijd op zulke grote woorden moet uitkomen. Ik proef zijn bewering en vraag me af of het waar is. Het past bij mijn gedachtekronkel van vandaag. Op de achterkant van zijn gelijk staat een verklaring voor zijn grote woorden:’Ben ik me bewust van grenzen en beperkingen. Beschik ik over verantwoordelijkheidsbesef. Moet ik een goed burger zijn. Ben ik een artiest of mens onder de mensen’. Pijnlijke vragen voor een schrijver vindt hij. Hij moet aan rol-onderbouwing doen van zowel van slachtoffer als dader.

Aan mij dringt de vraag zich op of dat niet altijd de afweging is die je maakt in welke vorm van relatie dan ook. Empathie hebben met de mens is niet anders dan een afwegen van beweegredenen en de tolerantie zoeken in het aanvaardbare. Daar zijn individuele grenzen aan verbonden, maar het feit dat je je als schrijver boven een algemeen geldend sociaal gegeven stelt, is kenmerkend voor het feit dat jij de woorden aan die gedachten wil geven. Wil en niet moet. Zoals het moet in zijn these niet moeten hoeft te zijn. Het kan. Die gave, het verwoorden, is het verschil. Vooral als het een hele menigte boeit of in de ban kan houden. Grote woorden vallen in mijn optiek vooral onder hoogdravendheid, terwijl de intentie van het vangen van een sfeer een andere beleving dient.

Elke stap die gezet wordt betekent vooruitgang en niet per definitie verbetering. Ze vormen wel de opmaat tot het volgende proces. Schakels van wortel tot wasdom en alles wat daar tussen ligt. In ieder geval iets om over na te denken. De hele dag lang desnoods, ook al staat het op de scheurkalender pas bij morgen.

Ik nip de warme koffie naar binnen alsof het vloeibaar goud is. Ineens krijgt eten en drinken een nieuw elan, nu het onderzoek van me vraagt twee uur van te voren niet meer te eten en te drinken. Ze gaan een moeilijke meting doen om de spiermassa te wegen. Het is een bio-elektrische impedantiemeting om een goede beoordeling te krijgen van de voedings-en hydratatietoestand van een mens in het algemeen en die van mij vandaag in het bijzonder. Ziezo. De mevrouw achter de balie van de longpoli moest het uitspellen en daarna opzoeken wat een dergelijk onderzoek inhield.

Tekendagboek.

Wat er met die info gebeuren gaat weet ik niet. Er volgen nog twee onderzoeken achteraan, te weten de longfunctie en de ademspierkrachtmeting. Die laatste kende ik ook niet. Hoe veel kracht heb je om in en uit te ademen. Alles wordt in werking gezet omdat de benauwdheid weer was toegenomen. Ik kan niet meer onhoorbaar naderen. Het doet mee denken aan die ene keer, dat ik een wandelingetje bij de Lek ging maken en in mijn enthousiasme het gekwinkeleer van de vogels wilde opnemen. Toen ik thuis aankwam bleek het een lied van ‘een hijgend hert der jacht ontkomen’. Het was een pijnlijk heldere confrontatie. Wonderbaarlijke gatenkaas met het ouder worden.

Ik heb te doen met mijn mede collega hartlijder die, na een grote openhartoperatie vier maanden geleden, eigenlijk een ‘als herboren’ fysieke toestand in het vooruitzicht was gesteld en zich nu alleen nog maar benauwder wist. Hij voelde zich bekocht. De fysiotherapeut vertelde aarzelend dat het een half jaar tot een jaar kon duren eer men na een dergelijke ingreep weer een beetje de oude zou zijn. De aarzeling duurde net te lang om de geloofwaardigheid een bedding te geven. Ik zag in de ogen van mijn makker de lijdzame strijd, de angst en het ongeloof opwellen. Je moet een goede therapeut zijn om dergelijke kreukels weer glad te strijken.

Het is een wonderlijk gegeven om met de lotgenoten samen het precaire onderwerp ‘angst’ aan te snijden. Doorgaans vervliegt het uur in een luchtigheid van grappen en grollen, meestal met een wat cynische inslag. Het is kenmerkend, omdat men niet wil blijven hangen in geweeklaag. Het voelt al of we veel meer aan het piepen zijn, terwijl het niet anders is dan de invulling van alledag een plek te willen geven. Als je wat mankeert in welke vorm dan ook dan bestaat het leven ineens uit lijf en leden en de kommer erom, angst en onrust over het verloop. De verwerking kan bijna niet anders dan over het je tegemoet tredende ongemak gaan.

Ik geniet van de slokjes warme koffie en straks volgt nog mijn chemisch ontbijt. Daarna kan ik er wel even tegen. Helaas was het onderzoek op een tijdstip waarop een langzame dag wel midden in de nacht of daaromtrent moest beginnen. Half negen in Leidse Rijn, de uitslag vrijdag in Houten. Ja ja, we reizen wat af met al die verschillende vestigingen van het ziekenhuis. Het is maar goed, dat de kleine blauwe Prins me trouw overal naar toe snort. Hij zorgt ervoor dat mijn mobiliteit in topvorm is, buiten de wandelingen naar de verschillende afdelingen toe. Een kniesoor die daar op let. Nog even en ik hospitaliseer. Dat wil ik jullie niet aandoen. Dan krijg je alleen nog maar blogs over de zelfkant van het leven. Voor die tijd hoop ik weer buiten de muren te treden. In ieder geval krijg ik zicht op kracht en spiermassa. Die bielzen van armen moeten terug. Nog even stug blijven oefenen dus en ademhalen. Het liefst vrank en vrij.

Iemand had gisteren tijdens een feest een opmerking, waar ik bewust niet op in ging, omdat ik wist dat de discussie zwaar zou worden en de gelegenheid er zich niet toe zou lenen. Zoiets als de verkeerde jurk tijdens een dresscode. Dit ging ook over kleding. Hij zei: Dat is de reden dat ik voor een schooluniform ben. Met mijn vrijgevochten inslag is dat even diep zuchten. De voorliggende redenen sneden hout, de oplossing ging wat mij betreft mank. Aan de andere kant had ik in mijn optiek over het schoolse leven wel degelijk een gefundeerde mening over kleding.

Hij was er voor, omdat er in zijn ogen teveel gepest werd en buitengesloten werd omwille van het uiterlijke vertoon. In dat laatste had hij absoluut gelijk. Er zijn heel wat mensen die school zien als een etalage, waarin men kan aflezen hoe groot de welstand is van het gezin en hoe goed het kind verzorgd wordt. Dat wordt navenant uitgedrukt in dure merkkleding. Het zegt helemaal niets over  het welzijn van het kind en dat is iets wat ik jarenlang probeerde duidelijk te maken aan deze najagers van het geluk in uiterlijk vertoon.

De eerste ouderavond van het jaar begon op school steevast met een praatje over de visie van het Jenaplan onderwijs in het algemeen en wat dat voor de kinderen die onder onze hoede werden gesteld in het bijzonder. Ik wilde dat mijn kinderen franck en vrij, sans gene voor wat dan ook, hun leerzame leven mochten leiden en mijn duo was het daar geheel en al mee eens. Dat betekende dat we de ouders op het hart drukten hun kroost vooral geen dure kleding aan te geven. Een ochtendje meedraaien betekende lijmvlekken, ecolinevingers, verfspatten, aardewroeters, zand en moddermonsters. We zijn een atelier oreerde ik, daar mag geëxperimenteerd worden, daar moeten kinderen vrij mogen zijn in hun beleving en niet gehinderd door het feit dat ze met hun mooie nieuwe lakschoenen of hun prachtige nieuwe broek niet de zandbak in mogen.

Ze mogen ontdekken waar grenzen liggen, welke eigenschappen het materiaal heeft, welke vaardigheden ze ontwikkelen ten opzichte van die eigenschappen, het leven is een feest als ontdekken en experimenteren vrij baan krijgt en de verwondering niet aflatend aanwezig is. Het liefst had ik ze zelf een ochtend in mijn vingers gehad om te laten zien hoe het werkt en hoe blij we daar met elkaar van zouden worden. Ateliers draaien was een feest, want dan kon je helemaal groots uitpakken  maar het mooiste wat me overkomen kon, waren de dagen die in een opeenvolging van ervaringen zich afwikkelde, waarbij het een het ander opriep en niet zelden niet alleen de kinderen maar ons ook in vervoering brachten. Projectonderwijs is zo rijk, als je de teugels durft te laten vieren, het kind gelijkstelt aan je eigen vermogen en samen de ontdekking aan te gaan.

Er waren altijd ouders bij, die mooi boven gelukkig bleven stellen. Dat was bij ons in de groep niet handig. Sterke lijm krijg je bijna echt niet uit je kleding, maar sterke lijm is het enige dat alles aan elkaar kon plakken, waardoor datgene wat we aan het maken waren stand hield en niet als een plumpudding in elkaar zakte. Sterke lijm hield het animo om het experiment aan te gaan hoog. De kunst van het leren is te blijven verwonderen in welke vorm dan ook.

Uniforme kleding geeft een wee gevoel. Gek genoeg strookt dat in het geheel niet met mijn kabouteruniform van lang geleden, waar ik erg fier op was als ik het over mijn schouders kon laten glijden of de wijze waarop ik glom van trots als mijn vader in zijn keurige blauwe indrukwekkende uniform zijn been over de stang van de dienstfiets zwaaide.

Uniformen zijn niet nodig, de vrijheid om te experimenteren wel. Geen ratrace van moordende concurrentie van ouders, door alles in overtreffende trap te organiseren. Het leven is een groot atelier. Ruim baan voor de ontwikkeling van het kind. Maak de weg vrij.

‘Er is te weinig lege tijd’ lees ik in een interview door Sofie VanLommel met Joke Hermsen in Blendle. De woorden blijven hangen als een laaghangende mist op een stille lentemorgen, zoals nu waarbij de zomerklok me een uur heeft afgenomen. Ze doelt daarbij op het gebrek aan informatieverwerking. We hebben in een oogwenk wereldse informatie onder handbereik, maar niet voldoende tijd om het tot ons te nemen. Ik merk het zelf ook. In plaats van de rust om het boek te lezen, draai ik rond in scannende berichten.  Het gebrek aan concentratie speelt ongetwijfeld een rol, het te kort aan focus evenzeer. Deze voorlopige doelloze zwabberperiode helpt niet mee. Hoe vaak heb ik me niet voorgenomen om lijsten te gaan maken  en hoe zeer heb ik ze niet even vaak losgelaten. Het gaat ’s morgens al fout. Mijn lege tijd verdient op dit ogenblik haar predicaat met verve, maar anders dan Joke Hermsen het bedoelt. What’in a name.

 

Vandaag wordt mijn schoonmoeder 96 jaar. Respectabele levenslengte, vief als een kievit, tonnetje rond en rimpelloos. Ze heeft nog nooit nagedacht over verschillende tinten tijd.  In het interview wordt de herinnering bestempeld als gevoelde tijd. Als voorbeeld geldt de terugweg die altijd korter lijkt dan de heenweg.  Wat als er maar een weg is, als je niet weet of je al op de terugweg bent, schiet er door mijn hoofd. Het leven is , goed beschouwd, een grote terugweg, omdat alles wat geweest is niet meer weerom komt. Daar zou ik graag eens een sparretje met de kinderen mee op willen zetten. He zouden zij er tegen aan kijken.

Ooit, in het rijke verleden, had ik een project over tijd, waarbij we via allerlei omzwervingen erachter kwamen dat in elke zin wel een of meerdere  tijdaanduiding zaten én dat iedereen een vader en een moeder heeft gehad. Geen onbelangrijke constateringen voor een groep vier tot zesjarigen. We speelden het boek na van Heleen Vissinga met de intrigerende titel: ‘De tijd keert om'(Mo treek dijt ed) en hadden de tijd van ons leven. Niets was zo spannend en interessant als die gedachte om achteruit te kunnen leven. Als je een briefje vindt op de kast met ‘Lees dit niet’ zoals het jongetje in het boek, dan ben je al te laat. Ik kon de ontzetting in de ogen van mijn kleine denkhoofden in de kring lezen. Het noodlot werd hier op elke wijze getart. Dat lieve jongetje zou terug in de tijd altijd te laat zijn.  Maar wat zegt dat over ons?

Hier ben ik de tijd ver vooruit.

Zo filosofeerden we door tot in het oneindige. Tijd is bij uitstek geschikt om mee te stoeien, op welke manier dan ook. Herinnering is voor mij meer dan alleen gevoelde tijd en dat is weer wat anders dan gevoelstijd, die de duur van de terugweg aanduidt. Daarom heb ik kinderen nodig. Voor het betere sparwerk. In mijn hoofd vormt zich langzaam een bewustwordingsballonnetje. Het zet deuren open die nieuwe mogelijkheden aanboren.  Het is een feit. Informatieconsumptie is alom aanwezig, maar de verwerking ervan vergt meer. Niet alleen tijd, maar ook reflectie. De grijze cellen missen het klankbord.

Mooie constatering aan de hand van het rusteloze scherm, volledig zelf uitgeplozen in alle rust. Zo zie je maar, tel de zegeningen en laat de rest. Tijd aan jezelf is het hoogste goed.

Ik zit in de wachtkamer van Zorg voor de Zaak, mis de verse koffie, de afleidiende filmpjes aan de muur, desnoods een lekker deuntje muziek, zoals bij de tandarts, die ervoor zorgt dat ik me totaal ontspannen in haar stoel vlei. De tafels, robuust vervangen door zakelijk eiken met staal, de beduimelde eeuwig niet interessante lectuur erop, de Heugaveld tegels in een schreeuwend roze/rood/paars eronder.

Ik leid mijn gedachten naar het licht. Daarvoor moeten ze langs de kale wanden naar boven toe, want de nok bestaat uit systeemglas of kunststof. Ijzeren deugen doorsnijden het zerk. Gevangen in een wereld van sombere gezichten. Af en toe klinkt er een hoorbare zucht. Geen vriendelijke open balie waar je je moet melden maar een kippenhokje, waar achter de balie een alleraardigste betrokken mevrouw schuil gaat achter haar grote allesweter, het scherm.

Af en toe vang ik nog net een glimlach van haar op. Een voor een worden mensen weggeroepen en komen weer terug lopen. Ik verbaas me dat sommige met z’n tweeën zijn. Maar ach, dat is mijn eigen deformatie. Ik doe heel vaak de bezoeken aan allerlei instanties alleen. ‘Dop je eigen bonen’ is een gegeven dat ons thuis met de paplepel werd ingegeven. Dat heb ik in het leven iets te sterk uitgewerkt. Het zorgde ervoor dat ik menigmaal een deur, die geopend werd, even hard heb dichtgeslagen. Geen onwil, maar gewenning. Die Bonen en de vuile was die je binnen de deur diende te houden. Privé en de buitenwereld strikt gescheiden. Een mens leert gelukkig zijn leven lang. Dat raakte ik op den duur kwijt, maar ik reken me altijd nog veel meer mans of liever ‘vrouws’, dan ik in feite ben.

Ik was veel te vroeg, had eerst verloren rond gelopen op het verkeerde stuk Kanaalweg en was daarna al hijgend en met een belletje erachter gekomen dat ik te vroeg naar de afspraak wilde. Een uur later pas, want nu was mevrouw Zus en me Zo aan de beurt. Ik wenste mevrouw Zus en me Zo via de welwillige informante succes en dook de Bouwmarkt in op zoek naar nostalgische hangplanten om een heel uur stuk te slaan. Ze hadden niet wat ik zocht aan geborgen verleden. Daarom was ik ruim een half uur te vroeg in de wachtkamer van Zorg voor de Zaak en kon ik elk detail minutieus de revue laten passeren. Het vriendelijke gezicht achter het scherm had me opgetogen meegedeeld dat ik een brief van februari had gebruikt, waarop half elf prijkte en niet de half twaalf van een maand later. Niet zij waren in de war, maar ik. Zij verblikte of verbloosde niet in al haar vriendelijkheid en ik besloot daar in mee te gaan.

Wachtkamers zonder afleiding zijn een bron van het kleine vermaak, want de projectie valt op alles wat aanwezig is. Eindelijk werd ik geroepen. Kordate mevrouw, afgemeten handdruk, blik van herkenning en het voorbenen naar de kamer. Na mijn relaas, een feitelijk verslag, de diagnose. Voorlopig volledig arbeidsongeschikt tot alle onderzoeken en bezoeken achter de rug waren, aangevuld met wat verhalen van ‘erge’ gevallen in de overtreffende trap. Nog even de ins en de outs doorgenomen en daar stond ik met dezelfde gründlichkeit weer buiten, binnen tien minuten.

Vonnis in een stempel op het voorhoofd gedrukt of toch niet. Niemand was verbaasd of keek er van op toen ik de trap af daalde. Ze keurden me geen blik waardig. Onbestemde gevoelens kennelijk vastgehouden door beduimelde blaadjes en hier en daar een Iphone. Onzichtbaar arbeidsongeschikt, ook dat nog. Ik wist dat het zou gebeuren en toch is het ineens een zekerheid die de tredmolen in werking zet. Sussend einde van mijn gouden loopbaan, gelukkig een afscheid op mijn eigen vertrouwde school met liefde beleefd en nu tussen de wal en het schip zachtjes over boord van de arbeid gegleden.

Zo dramatisch is het niet, al had ik een en ander anders voorgesteld. Er zijn mogelijkheden te over, maar de constatering van het feit in een nuchtere zakelijke omgeving is een andere dan de ginnegappen, die ik er met mijn mede hartenvrienden op de revalidatie over maak.

Ik hou vast aan het laatste mét de oude energie, die in een nieuwe, andere baan om het bestaan wordt geleid. Al weet ik nog niet hoe, Wereld, ik kom terug.

Ik val binnen in de documentaire over Krisztina de Châtel.  Een dans door jonge Hongaren in een eenvoudige lichtblauwe korte broek en hemdje, een aantal mannen en twee vrouwen, die corresponderen met de droge, stoffige aarde. Hun korte werkmansschoenen laten het stof in de maat opwaaien. Alle elementen worden gebruikt om mee te spelen in de dans, tot aan het ruisen van de verkleurende bladeren toe. Het was alsof de kleur zo snel veranderde als de duur van de passen van de dansers.

Dan klinkt er een Hongaarse Csardas en als ik mijn ogen dicht doe, dans ik met een van de jongens van de volksdansclub en draai in het rond. Ik was er niet goed in, kon me niet uitleveren aan de leidende rol van de man en brak door alle vloeiende bewegingen heen. Toch traden we er mee op en de techniek beheerste ik op het laatst wel, al was de echte balans ver te zoeken. Mijn Hongarije betekende prachtige ruisende onderrokken en rokken, Wijde mouwenblouses, eindeloze stof gerimpeld en maagdelijk wit, de zwarte hessen met de tressen en de hoedjes, frivool, stoer of schalks op het hoofd gezet, de franjes aan de hoofddoeken en de flessen op het hoofd, de ontlading bij het publiek als bleek dat ze los op het hoofd stonden.

Deze jonge moderne dansers dansen de Hongaarse opstand in een ruime witte broek en shirt en hebben een dichte gazen doek over het hoofd gebonden.  De grimmigheid is gewekt. De kleding en daarmee de lijven hebben het sobere, de keur van de eenvoud. Hun bewegingen draaien en duwen het lijf in een beeld van onderdrukking, een gevecht tegen de armoe en het opgelegde gezag van het communisme.

De choreografe zit in haar ouderlijke woning in het mooie grote oude huis waar iedere kamer haar herinneringen wakker roept. Bij de mooie kast, de schilderijen, de oude meubels en in het gefilterde licht vergelijkt ze haar eigenschappen met die van haar vader. Haar vader die in zijn agressie de genegenheid van het kleine meisje opzij schoof om zijn macht aan te wenden. Het moment waarop ze zich realiseerde dat hij te ver ging en dat ze beter maar weg kon gaan, vertelt ze met een zekere berusting. De trein bracht haar ver over de grenzen heen. De dans in de aarde laat het beeld zien van een trein in diens cadans, de vooruitgang, het schuren en de ‘rails’achtige groeven in de aarde. Op elke wijze vertelt ze in haar choreografieën de eigenschappen van de beweging der dingen, de kracht van haar dans. Elk beeld op zich boeit en blijft dicht op de huid zitten. Juist de schoonheid van het kleine te zien, die los te weken van het gewone, de realiteit en verschillende beroepen in een compleet andere weergave te brengen, zorgt voor het sterke effect. Daarbij onderstreept elke noot van de muziek haar choreografie.

Als ze een syncope in de dans mist, klopt het niet en voelt ze de disharmonie bijna lijfelijk, omdat het de kracht uit het stuk haalt en daarmee haar schepping onderuit. Ze foetert met de agressie van haar vader in bijtende bewoordingen en vertrekt naar huis om niet in zijn valkuil te vallen.

In Hongarije wordt ze weer het kind, die verwondering haalt uit de natuur en alles wat haar omringt, met de weemoed van de herinnering.  Het beeld van het silhouet van de choreografe, naast de filmbeelden over de hele breedte van de muur van het huis in de vallende schemering, onderstrepen het fantastische en vernieuwende werk in al haar bescheidenheid. Ze verdiept en haalt de kracht uit elk element dat een podium kan bieden of sterker nog, ze ziet de mogelijkheden om alles naar de hand van de dans te zetten. Krisztina de Châtel. Haar podium is wereldrijk, hemelsbreed en grenzeloos.

Niet kunnen slapen, alweer niet. Maar ook niet de concentratie op kunnen brengen om te lezen. Er liggen al een paar maanden vier boeken met smart te wachten. Die smart is ingebeeld door mij, omdat het me voor een boek het ergste lijkt wat hem kan overkomen, dichtgeslagen te blijven. Geen letter die er tussen uit breekt. Het brengt me even terug naar vroeger, al langer geleden. Naar een project over sprookjes en het grote sprookjesboek dat ik gemaakt had en waar de sprookjesfiguren uit ontsnapt waren en door het bos liepen. Hoe blij zal je zijn als kind, als je daar ineens roodkapje tegenkomt, hoe angstig om oog in oog te staan met  de wolf. Het was een heerlijk verhalend ontwerp en zelfs de notenkrakerssuite kwam voorbij, omdat het kamp in de herfst was en de noten voor het oprapen lagen.

Een van de mooie Jenaplan principes is om het kamp aan het begin van het jaar te houden en zo een veel positievere bijdrage te leveren aan de groepsvorming en de relaties onderling. Met kamp beleefden we wilde avonturen op locaties die tegenwoordig door de kostbare financiële kant niet meer te evenaren zijn. Het Zeehuis kwam toevallig van de week ook nog even langs op Facebook. Zee en een sprookjesachtig enorm huis op het duin, met een galm in het trappenportaal, waar menig chorale naar verlangen kon. De zilte zeelucht deed de stadse bleekneusjes al gauw verdwijnen en binnen het korte tijdbestek van minder dan een week zaten er alleen nog maar echte zeeschuimmarcheerders aan tafel, die onvervaard het avontuur tegemoet togen, door bos en duin en over het koude strand. Zand in de haren, zand in de bedden, zand rond de putjes van de douche, de natte lappen aan de kapstok met de druipende laarzen eronder. Het was en bleef een feest.

Neptunus kon nergens zo theatraal en glorieus uit het water verrijzen als daar in Bergen en het was de plek bij uitstek om een onvervalste zeeheks tegen het lijf te lopen, of een piraat in een boom te vinden met een schatkist vol dropdukaten. Kom daar nu nog maar eens om. De aangespoelde zeemeermin op het strand werd de wind uit de zeilen genomen door een nudistenechtpaar, die er vlak naast aanstalten gingen maken om een duik te nemen in het ijskoude herfstnat, maar de pret was er niet minder om. Later op het geïmproviseerde podium in de conversatiezaal kreeg ze alle aandacht en werd ze met egards behandeld. Verhalen die op het netvlies blijven, een leven lang.

De voorpret was al een succes en kon niet meer stuk bij het zien van die gespannen of verwachtingsvolle toetjes en de de gnuivende blikken. Alles was mogelijk en het kon niet gek genoeg. Met tijden als deze, waar de lediggang zonder kind toeslaat, verlang ik er met ziel en zaligheid naar terug. Al staat de keerzijde ook in mijn geheugen gegrift. De vermoeidheid na nachten niet slapen, hanenwaken, kinderen tellen, verantwoordelijkheden prioriteit geven en daarna pas zelf aan bod komen. Dag en nacht in touw zijn en op de toppen van de mogelijkheden, die inzet volhouden tot de bus de parkeerplaats voor de school opreed.

Nachten wakker zijn met een reden is wat anders dan nachten doorhalen onder grote afwezigheid van een Klaas Vaak, een honderdtal schapen of een zandmannetje dat vergeet te strooien. Tijd om een nieuwe poging te wagen en misschien wel te dromen van een zeewieren heks met schelpenscheermessen als nagels. Wie weet.

Het is al laat. Normaliter lig ik lang en breed op een oor. Vandaag kan ik niet slapen. Er zijn een aantal factoren, die bijdragen aan mijn peinzend gemoed. De vraag van een van mijn vriendinnen vandaag, hoe dicht ik bij mezelf durf te zijn en blijven. De zorgelijke blik van de longarts bij het zien van mijn benauwde staat van zijn na het aantrekken van een t-shirt en een trui en de uitvoering van het Gesammtkunstwerk ‘Waarheen leidt de weg’ onder regie van Ellen Blom. Zes verschillende verhalen over de levensweg die een mens te gaan kan hebben. Het was, in al die zes gevallen, een door omstandigheden gekozen weg, moeizaam vaak, met obstakels. Vormend, vullend, voegend. De prachtige uitvoering waarbij muziek en koor indringend deze wegen leiden, haken diep in en laten niet los. Ik moet het afkijken tot het einde. Een requiem, het eerbetoon aan deze zes getrotseerde wandelingen door het leven, een afscheid van de gebiedende bron.

Alsof het vandaag de dag van bezinning bij uitstek is wandelen vriendin en ik in stilte de majestueuze lanen van het oude Amelisweerd af. Het leven komt tot ons in al haar details. De specht die zijn weg kiest en hamert op de boom, de buizerd die zijn boodschap roept naar de eindeloze verte achter de hoge kruinen in de hemelsblauwe lucht. De kleine vink die in alle eenvoud op een paar stappen afstand gewag maakt van zijn aanwezigheid. Het bos ritselt en ruist door de weldadige stilte heen.

Het indringende gesprek daarna zet mijn denken op een ander plan, roert toegedekte waarden aan en diep weggestopte emotie. Door pijn en verdriet te benoemen mag het er zijn, hoeft het niet verbloemd te blijven in mooie bewoordingen of een positieve draai. Tegelijkertijd vraag ik me af of positief benoemen van het leven per definitie de rauwe randen van het leven verloochent, of dat het er mag zijn naast elkaar. Waarom benoem ik ze dan niet vaker. Is het de angst voor de ontmoeting met die schrijnende kanten van het leven en haar onherroepelijke eindigheid. Tijdens het muziekstuk ’s avonds, dat in indringende klanken tot me komt, waarin men schetst hoe geloofsovertuigingen en levensbeschouwingen bepalend kunnen zijn voor het leven, tolt en roert gevoel, woedt haar weg in vragen en een zoektocht naar antwoorden.

In een samenbundeling van indrukken maken sommige impressies zich toch weer los om door te blijven pratten in mijn hoofd, tussen de beelden door die op het netvlies zijn verschenen. Ik ben er nog niet los van, ik heb geen idee waar deze weg toe leiden zal. De hele avond staat in het teken van een leven met een moeizame voedingsbodem, geen huisje boompje beestje, maar het ontwortelde leven, dat toch een weg heeft weten te vinden. ‘Luister naar je lichaam’ heeft een andere betekenis gekregen na vandaag, maar de ware oorsprong ligt dieper nog, dan die van dit moment. ‘Laat het leven toe’ is wat er in me opkomt, laat het toe in haar liefde en haar lijden met haar zonlicht en met de zware slagschaduw aan bewolking. Vindt balans in haar veelzijdigheid. Geef het een stem.

Het verhaal van de Turkse vrouw in de uitzending van vanavond blijft daarom dicht bij me. Haar ontroering wordt de mijne als ze vertelt, hoe haar te jonge moeder haar zelfgekozen uitweg heeft gevonden, omdat ze geen stem meer had voor alles wat haar overkomen was. Haar kind-zijn had men weggenomen eer het tot volle wasdom was gekomen. De dochter besloot om haar moeder een stem te geven door er te zijn en van zich te laten horen, door op te staan tegen de geldende regels en normen. Wat een dappere moedige vrouw. Wat een heldendom. Die weg, het vinden van de stem voor mijn waarheid door er simpelweg te mogen zijn, ligt in al haar facetten open. Nu de wandel aan te gaan

Voor een herinnering van vroeger die ik ooit geboekstaafd heb in mijn aantekeningen van een aantal jaren geleden, spitte ik hersenspinsels door.  Ik zocht een stukje over mijn moeder, die zich opmaakte voor een avondje uit. Ooit had ik dat beeld gevangen in woorden. Het was naar aanleiding van Wauwel, die op Twitter een gedenkwaardig fragment uit het oeuvre van de dichter F. Starik aanhaalde. Wauwel(synoniem voor Rein Bijslma) vond dit  stuk over de moeder zijn meest verpletterende stuk omdat het zo herkenbaar was. Ik moest direct denken aan mijn moeder vlak voordat ze met mijn vader uit zou gaan, terwijl ze onder het felle licht van de badkamer haar toilet maakte.

Gisteren in Brugge, in de low budget hotelkamer had ik met mijn dochters een zelfde moment. We stonden ieder voor een van de drie spiegels. Ruimte was er nauwelijks in de kamer, maar spiegels waren er des te over en we poederden, smeerden, veegden en streepten ons naar een acceptabele buitenkant toe. In een van haar dagboeken stond ergens een opmerking over de buitenkant, die zo hemelsbreed van de binnenkant kon verschillen en daarbij doelde ze op dit betere plamuurwerk.

De grootste gemene deler van het hele weekend was de herkenbaarheid en toch ook net weer niet. Zwart was favoriet voor de basis, eenmaal aangekleed begon de metamorfose, die bij alle drie slechts mondjesmaat werd toegepast. Crèmetje smeren, een fond de teint erover, streepje oogpotlood onder de ogen of eyeliner er boven al naar gelang, mascara op de wimpers en bij mij die eeuwige lippenstift. Vleugje parfum en aangekleed gaat uit. Jammer genoeg ben ik vergeten om dat kostbare moment vast te leggen. Wij drieën om die spiegel gegroepeerd was op zich al een belevenis. De prent van het opmaken van mijn moeder zit ook alleen maar in mijn hoofd.

Het nadeel is dat ik jullie daar visueel niet in kan laten delen, maar wel in een vluchtige schets. Stel je de kleine badcel in de Amandelstraat voor. Deur aan de linkerhand, wastafel tegen de muur er tegenover, er naast in een wonderlijke nis het bad, tegelijk ook de gelige douche/annex spoelbak voor de spinazie en andere te lezen groenten, omdat er weer twee houten klepdeuren in de bijkeuken uitkwamen. Mijn moeder in het licht van de ronde badkamerbol.  Haar gezicht hangt vlak voor de spiegel, waarvoor ze zich licht voorover moest buigen over de wastafel heen. Ook zij smeerde eerst een crèmetje, daarna de poeder met een donsje. De zorgvuldigheid bleek uit de blik die ze er bij trok. Ze monsterde nauwkeurig elk vlekje, een verdwaalde grijze haar of aangeschoven rimpel door de tand des tijds. Af en toe was er een hoorbare zucht. Bij haar ging er wat kleur op de oogleden, blauw om de blauwe kijkers te accentueren, en wat zwarte mascara. Een borstel of kam door de haren, haar wijsheid, die in vetbulten op de hoofdhuid lag, moesten zorgvuldig bedekt door de dikke was-en watergolf. Lippenstift op de getuite lippen, weer die zucht. Aangekleed gaat uit.

Mijn moeder was een schoonheid met haar wat bleke huid en de zwarte haren, die te vroeg kommervol grijs zouden kleuren. Als kind vond ik alles mooi aan haar, alleen haar benen kon ik niet met de mantel der onvoorwaardelijke liefde bedekken. Daar lagen de spataderen in dikke trossen op, daar had ze de badjas, de steunkousen en haar eigen schaamte voor bij de hand.

Nu, met beide dochters op een kamer, bedacht ik me hoe leuk het had geweest, als wij als zussen ooit die intimiteit met haar hadden kunnen delen. Kleine ergernis en onvoorwaardelijke liefde in een notendop tussen de muren van een te krappe hotelkamer. Gesnuif, geronk, gekrab, misschien wat gesnurk tijdens het nachtelijke wegdromen, omdat doezelen eerder tot de mogelijkheden behoorde dan een diepe slaap.

Ik koester het spiegelbeeld op mijn netvlies en voeg er dat nieuwe en kostbare aan toe. De twee dochters en ik. ‘Spiegeltje, spiegeltje aan de wand…door trots en liefde overmand.’  Aangekleed gaat uit.

Een weekend weg dat vergelijkbaar is met een tocht naar de Noordpool. Alles in verhouding natuurlijk hoor. Bij de echte poolganger bevriezen de wimpers en de lippen,  verglazen de tranen, blijft de glimlach star staan op het gelaat. Bij ons doofde het gevoel in onze handen, prikte de kou kleine gaatjes in de temperatuurregulatie van het lijf, stuurde de ijskoude oostenwind kierende wimpergordijnen, waardoor er een deel van de schoonheid verloren dreigde te gaan. Bij elke gelegenheid na een portie opgedane koude, doken we een tentje in, om warme koffie, wat hete soep, een warme maaltijd naar binnen te lepelen en weer op temperatuur te komen, om de opgedane behaaglijkheid weer met dezelfde snelheid in delen uit elkaar te laten spatten.

Van alle weekenden in de lente van 2018 hadden we uitgerekend het allerkoudste uitgekozen voor een weekendje Brugge. Waar in de visioenen vooraf de grote markt met haar talrijke terrassen uitnodigend de armen had ontvouwen en uitnodigend de boottochten door haar vermeende Venetiaanse singels en grachten stuurde, hingen nu dikke wattenpoppen als Michelin mannetjes tegen elkaar aan. De van kou betraande gezichten sturend in de richting van de bootsman, die zijn verhaal in kleine ijspegelwolken bleef vertellen. De koppen draaiden naar links en rechts al naar gelang het commando. He was in weken niet zo koud geweest.

 Magritte

De zwarte glanzende koetsen met de palfreniers, die bedreven de paarden over de gladde keitjes stuurden, droegen diep weggedoken Bruggegangers, die niet eens meer de kou trotseerden om hun hoofden buiten de zwarte overkapping te steken. Dicht tegen elkaar aan kleumden ze hun ‘Bruggetrip’ bij elkaar. In het museum Groeningen was het lekker warm en derhalve was het nog nooit zo druk geweest bij het alleroudste handschrift van België en haar vaste collectie, terwijl ze onder andere een Magritte en Marcel Broodthaers in een nauwelijks te ontdekken hoek hadden verstopt. Natuurlijk namen we geen audiotour om de tijd aan onszelf te houden en derhalve was het bijna aan mijn neus voorbij geglipt. Wie zich brandt moet op de blaren zitten.

De grootste surrealist, die een vervreemdende magische duistere sfeer opriep, kwamen we met zijn schilderijen en tekeningen tegen in een middeleeuwse pandje, die door de gruwelijke verbeelding geen lieflijke herinnering aan het eigenlijk zo prachtige oude bouwwerk met opkamers, kelders, gangen en nissen te over opriep, maar eerder een nachtmerrie had opgeleverd, die snel moest worden uitgewist.

Brugge blijft een toeristenoord bij uitstek, zelfs als de Noordpoolwind door de straten waart, worden er hele busladingen Japanse, en Amerikaanse en Duitse toeristen los gelaten. De mondkapjes die wit en maagdelijk afstaken tussen de winterse duffelse dichtheid van wol, bont en nylon in, bleven halsstarrig op en hadden als voordeel dat de koude snijdende wind hen niet de adem benam. Smog was er in geen velden of wegen te bekennen.

We hadden een paar belangrijke en ongelooflijke kleine parels gevonden in deze koude weemoedigheid. Dat was Books and Brunch waar we in het warme licht tussen de boeken een heerlijk goed verzorgd ontbijt konden nuttigen. De sfeer was aangenaam, de muziek onderstreepte dat met J.J.Cale en Bob Dylan en een aardige gerant, die alsof hij de voorzienigheid was, twee namenboeken op tafel neervlijde nadat Naomi met haar bolle buik, zich behaaglijk op haar plek had genesteld. Wat een warme aandacht sprak er uit zijn handelen en uit zijn heerlijke verse lafenis.

De tweede vonden we in een onooglijk klein eettentje op de barre voettocht naar het hotel. Daar bestierden twee hardwerkende ‘eigenaren’ van het restaurantje de bescheiden kaart. Het aantal plekken waren overeenkomstig klein, de aandacht en de hartelijkheid navenant groot en behaaglijk.  De zorgzaamheid spreidde zich als een warme deken over de verkilde ledematen uit. Helemaal opgewarmd konden we het laatste stuk wel aan. Brugge mocht dan koud zijn, de sfeer was van hartverwarmend goud.

Twee keer per week ga ik naar de Cardio-revalidatie. We zijn een kleine club mensen. Een bij elkaar geraapt doorsnee gemiddelde van de maatschappij. Een mijnheer die achter zijn bureau iets in de ICT doet, een buschauffeur, die al weer voorzichtig diensten aan het draaien is, een mevrouw, nog een mijnheer die er pas bijgekomen is en ik, een groepsleerkracht. Het sluit de reguliere pakkans op hartaandoeningen uit, we zijn te divers. Ook de aandoeningen lopen uiteen. Er is sprake van een lekkende hartklep, van een omlegging en een open hartoperatie, van drie stents in vernauwde kransslagaderen en bij mij, het kneusje van de zaal, de combinatie hart-en long-falen.

Fietsen door veld en beemd.(foto: Lem van der Linden)

We beginnen met handen desinfecteren en dan met fietsen. Ieder doet dat op een eigen tempo. Vooraf wordt de bloeddruk gemeten of de polsslag gecontroleerd. Daarna kunnen we los. Gisteren fantaseerde onze vaste fysio dat ze een beamerscherm voor onze ogen wilde hebben, zodat we semi door veld of beemd konden fietsen. Het maakt niet uit. Ik tel de cadans van diepe zuchten bij de anderen en moet constateren dat het fietsen me wonderwel goed afgaat. Op de schaalverdeling kruis ik doorgaans aan tussen redelijk lichte en redelijk zware inspanning. Langzaam voer ik mijn toerental op.

Terwijl wij vrouwen geen last heb van rood aanlopen of zweten zie ik de energie bij de mannen voornamelijk wegvloeien in vochtverlies, pioenrozen en gezucht en gekreun. Ze hebben het behoorlijk zwaar, als je op die symptomen af moet gaan. De cardiokampioen onder ons, die met de open hart operatie, haakt doorgaans het snelst af. Hij wrijft zijn nek droog met zijn meegebrachte handdoek en mompelt dat hij er mee kapt. Daarbij verblikt of verbloost hij niet.  De twee aanwezige fysiotherapeuten vinden het goed. Ieder mag aangeven waar de individuele grens ligt, al zullen ze het niet nalaten om de trede hoger te stimuleren.

Teken-dagboek

De andere vrouw en ik geven geen krimp en trappen stug door naar de eindstreep van 30 minuten. Onze fietsen staan ook lichter en we gaan recht toe recht aan. We worden niet rood, we zuchten niet, we ondergaan en bikkelen door. Als ik in gedachte naar de vrijheid ben gefietst en ik er net ben aangekomen is het al voorbij. Dan volgt de onvermijdelijke vraag wat we nu weer eens zullen gaan doen.  Iets met de bal koos men gisteren. Maar wat. De ene fysio zit boordevol ideeën en we volgen haar. Terwijl we bezig gaan, ontwortelt langzaam de Cardio-patient en ontwaakt het kind in mij. We moeten naar elkaar gooien en vangen op diverse manieren, stoepranden op een witte streep, stoepranden op de rand van de hoepel en boter kaas en eieren spelen met pittenzakken en hoepels. Hoe kortademiger ik word, ik hijg me gek, hoe leuker ik het spel zelf vind.

C’est moi: ‘En maar hoepelen’.

Ik gooi mezelf terug in de tijd en sta met mijn Terlenka rokje en mijn jack op de ene kant van de straat en mijn zus staat aan de overkant. We mikken met verve op elkaars stoeprand. De stemmen kletteren tegen de muren van de huizen op, de stemmen jubelen. “Ja geraakt, jij bent af’. Er waren veel stoepranden want nergens stonden auto’s geparkeerd. Verontwaardigd protest bij elke vermeende miskleun. We konden het heel lang volhouden. Ik krijg ook ineens zin in een potje kaatsenballen tegen de muur, net als mijn moeder vroeger tegen de schuurmuur. ‘Kaatsenbal, ik heb je al, ik heb je al gevangen.’ En hoepelen, want dat kon ik als de beste met vijf tegelijk. Waar ooit geen heupen zaten, werd de hoepel door de snelle beweging ervan weerhouden te zakken. Nu kunnen mijn brede moederheupen niet voorkomen, dat hij linea recta ter aarde stort.

Als ik, moe maar voldaan, weliswaar met een gekneusde pink, weer de lange gang van het ziekenhuis uit wandel, is niet alleen het lijf gelaafd, maar ook de geest. Waar zo’n klein uitstapje naar het verleden al niet heilzaam in kan zijn.

Het was weer een dag met glans, een zonnegloed, een gouden rand om de gebeurtenissen.

Te vroeg wakker geworden naar het begrip slaap. Dat was vervat in te weinig uren  en toch was ik meer wakker dan ooit. Zin in maar een ding. De belofte waarmaken. Voorlinden moest vandaag bezocht. De warmste dag van de week, zonnig, strakblauwe lucht, al het onderwijspersoneel dat eventueel vrij was niet in de musea maar in Amsterdam. Dit was een buitenkans dat benut kon worden. Zuslief geappt en het licht sprong op groen. Heenrijden, de auto dicht bij zetten, museum doorwandelen en weer terug. Goed voor de dagelijkse beweging en meer dan voldoende voor de voeding van de geest.

De tentoonstellingen, drie in totaal, allen nieuw, stelden niet teleur. Zoals tot nu toe nooit. We ontdekten al weer een voordeel ten aanzien van het bewonderen. Ga onder het lunchuur. De stroom bezoekers trok pas weer aan na twee uur aan en toen hadden we ons bezoek er grotendeels op zitten.

Bij het hyperrealistische beeld van Dawn van John DeAndrea ontspon zich spontaan een gesprek tussen een moeder en een dochter en mij. De dochter vond de vrouw, die daar in haar volle naaktheid levensecht zat te zijn heel erg eng. De griebels sidderden lijfelijk door haar heen. Nieuwsgierig keek ik naar haar lichaamstaal. Het gaf de verstilde vrouw die daar roerloos zat een mooie extra dimensie. De tegenstelling tussen echt en niet echt, leven en levenloos, realiteit en onwerkelijkheid vloeide er als een fluïdum om heen. De moeder, een broze vrouw met prachtig wit haar, een zachte craquelé huid en lichte ogen keek haar verbaasd aan. Ik was geamuseerd door de aanblik. De wat theatrale uitlating van de dochter, iet of wat aangedikt door de aanwezigheid van de moeder en haar verwonderde blik. Ik vertelde haar, dat ik het niet eng vond, maar fascinerend. De moeder viel me naarstig bij en onderstreepte met een voldaan knikje mijn mening. Het feit dat we daar met z’n drieën over aan het praten waren, de dochter de emotie kon tonen, het contact onderling, blikken die elkaar kruisten, overduidelijke taal van het lichaam en de roerloze vrouw, was precies waar de essentie van de kunst in tot uiting kwam. Het roert en maakt los in welk opzicht dan ook. Dat constateerden we tevreden en daarna gingen we onze eigen wegen weer.

De imperfectie van de handen en de voeten tegen de volmaaktheid van het gezicht en het figuur raakte me het meest. Het kunstwerk van Jeppe Hein erachter met zijn neonletters, die verkondigden wat we allemaal zouden moeten doen, afgezet tegen een aantal dingen die we moesten laten, was daardoor in een perfecte balans met deze roerloze tegenstrijdigheid. Het grote ‘Om niet’ zoals de regels van het gezonde leven zo krachtig verkondigen in het bestaan van alle dag in mijn positie, was de indringende factor. Duidelijk lichtte in het krachtige neon op wat het leven nog allemaal wél vermag. Troostrijk, een glas bijna vol…met een klein beetje ‘Niet’ eruit. Alles is betrekkelijk.

Er was te veel moois om op te noemen. Bovendien moet je er zijn, het voelen, de betekenis indrinken, het je eigen maken, verweven raken en dromen. Ten einde in de serene stilte van de installaties van Shilpa Gupta getroffen te worden door de diepgravende vragen, die ze stelt en onderstreept met een performance, die de ziel intens raakt. Door de eenvoud, door geluid, door de stilte, door de veelheid, door de perfecte imperfectie, door de titels, door het leven heen en hun verborgen identiteit. Haar ‘wheredoiendandyoubegin’ is een mooie zoektocht door het bewustzijn. Haar werk vergt tijd en bezinning. Elk onderdeel fascineert op eigen grond. De vragen, die gesteld worden, zijn oneindig en eindig tegelijk. Als ik de loop van de verdwijnende tekst onder het indringende ratelen te kort waarneem, weet ik dat ik hier te weinig tijd voor heb genomen. Genieten is tijdloos en zolang het duurt. Met een zucht laat ik die constatering weer gaan in de wetenschap dat ik er over twee weken weer zal zijn en dan elke gemiste kans kan uitvergroten tot in lengte der intentie van de makers.

Dat maakt kunst boeiend, de herhaling, het opnieuw beleven, de diepere laag aan mogen raken in een tweede zoektocht, zoals het lezen van een boek voor de tweede keer een andere lading aansnijdt. Het bewust zijn van wat het met jou doet. Het knopen van de losse eindjes. Mijn einde, jouw begin. Kunst (ont)moet.

Vriendin  en ik hebben een nieuw werkwoord uitgevonden. Het heet wadenoijen. Als ik haar app vraag ik of ze aan het wadenoijen is. Ze antwoordt doorgaans met ja, want in haar nieuw verworven woning met atelier moet nog een hoop gebeuren. Het is een fantastisch huis op een prachtige plek. Er is ruimte en er zijn mogelijkheden te over, om bij weg te dromen. Heerlijk om op een nieuwe plek weer opnieuw te mogen starten met nieuwe dromen bovenop het bereikte leven Het kon alleen maar vreugde aanboren, ondanks wat tegenvallende perikelen.

Op het moment dat ik dit schrijf is er op televisie een programma van de VPRO over Hiroshima in 1945 en het moment dat de atoombom valt. 80.000 mensen in een klap weggevaagd en een aantal overlevenden aan het woord. Hun verhalen branden in mijn ziel. Een dokter die op het punt staat een kind een injectie te geven in een dorpje vlak bij en daar de enorme flits, klap en paddestoel vol gif en vuil waarnam . Vrouwen die naar boven komen uit hun schuilplaatsen en alles wat was letterlijk in as verandert te zien. Heel Hiroshima en haar bewoners vergaan en in puin. Er viel radioactieve zwarte regen uit de lucht en er liepen verdwaasde, verbrande mensen in het rond. Hoe bouw je je leven weer op na zo’n desastreuze aanraking van het lot. In de rivieren dreven mensen als afval op de stroom. ‘Oerkracht van het universum’, vertelde Truman de mensheid. ‘De Hel van Hiroshima’ wist de dokter, die in allerijl een veldhospitaal oprichtte met een verpleegkundige. Het begin van het atoomtijdperk. De teloorgang van de mensenrechten. De hemel kleurde vuurrood en niet van liefde. De wanhoop schreeuwde, terwijl men de naasten en geliefden begroef in de vergiftigde aarde.

Atoombom op Hiroshima

Het is een indrukwekkend document wat men daar in sobere bewoordingen vertelt. Het verdriet en de ontzetting stond hen nog steeds in de ogen geschreven en klonk door in hun verhalen, de aanblik was te erg om, nog na al die jaren, in woorden te vangen. Dat was niet het leger, niet de vijand, niet de belagers van de Chinezen, de Indonesiërs, de Amerikanen, dit waren onschuldige burgers, de mensheid, jij en ik. Na al die ellende is er de herhaling op Nagasaki . Bij de capitulatie zei de keizer het volk het onverdraagbare te dragen, het onduldbare te dulden in naam van de vrede.

Als het verhaal daarna doorgaat en vertelt over de wetteloosheid van de stad bloedt de beschaving. Het naoorlogse leven start met de weeskinderen van de verwoeste steden in de handen van de bendeleden van de Yakuza. Dan ontstaat er een, zo mogelijk, nog veel schrijnender beeld. Kinderen die de grens van het toelaatbare niet meer kenden, die vooral geleefd werden door hun angst. De angst der onzekerheid in de handen van de bandeloosheid. Het contrast is schrijnend met het verloop van mijn eigen dag. Hoe begin je opnieuw als alles wat leven was, zo dood is verklaard door een dergelijke verwoesting met weken, maanden, jaren van naweeën in deze atoomstad. Als John Hersey niet had geschreven over Hiroshima, had men er tot de dag van vandaag niet geweten wat er was aangericht.

Wadenoijen is een heerlijk werkwoord. Ik wadenooij, hij wadenooijt, wadenooij jij? Het nieuwe leven heeft al een voorsprong genomen in de bolletjes die boven de grond piepen, de dikke knoppen aan de planten, de voorzichtige spruiten aan de wilde rozen. Het nieuwe werkwoord staat als een huis, door deze wonderlijke speling van het contrast met die grote tegenstelling van leed en totale vernietiging. Ze staat vooral voor het nieuwe, de groei, het leven. Laten we nooit vergeten wat er in naam van de mensheid is aangericht, toen, later en nog steeds. Laten we toch vooral met z’n allen gaan wadenoijen. Tot in lengte der dagen.

Het is zo’n dag dat je voelt dat er een einde van een periode is aangebroken. Ik ben er aan toe, klaar voor, ondanks de nog immer tanende energie en de bovenmatige vermoeidheid zoekt de geest een nieuwe weg. Dat klinkt hoogdravend. Het is wel zo. Er moet voeding in. Vooralsnog staan er twee prioriteiten op mijn verlanglijst met stip aan top. Dat is Voorlinden op de eerste plaats, dat is nog een brug te ver, en Neo Rauch. Al het andere eromheen, dat voldoening zou kunnen schenken is niet meer dan het gebruikelijke doekje voor het bloeden.

Bij het ontwaken wist ik al dat ik zou gaan. Gekkenwerk, want het is een heel uur rijden voor een anderhalf uur lafenis en niets anders. Bovendien is het nog zondag ook. Dat is vragen om moeilijkheden, horden weekendgangers die een culturele tussenstop zoeken of schoonheidzoekers net als ik. In ieder geval is het gehalte aan leeftijdgenoten opmerkelijk hoog of hoger. Even spiegel ik me kwiek en jong tussen de verdorde handen die de catalogi omklemmen, tot ik me realiseer, dat ik met mijn magische kleine Ixus het zelfde beeld zal geven. Nieuwsgierigheid in gerimpelde huid gevangen. Het raam huilt nu ik, in bed, het beeld probeer te vangen van die speciale zondagmiddag in Zwolle, maar neemt de glans niet weg. Neo Rauch bolt op in de Fundatie.

Gaandeweg mijn alleen zijn dringt het grote voordeel daarvan op. Kunst kan bijna niet met tweeën bekeken worden, tenzij je er een discussie of een hoorlezing aan vast wil knopen. Ik zegen de indeling met de vele banken voor de immens grote doeken. Daar trekken de ‘films’ aan mij voorbij, het kleine opschrijfboekje in de aanslag, om details, die zich scherper opdringen in dat vacuum tussen de mensenmassa om je heen. De blik geconcentreerd op de verbeelding, de aandacht gestold . Een nieuwe tactiek leer ik kennen. Je ziet een lege plek op een bankje, die je verovert. Letterlijk dien je je tussen de massa te wurmen. Ze zijn het niet gewend en schikken in, schuiven op. Je zit daar en begint te schrijven. De anderen lopen door, trekken verder en jij zit daar maar. Ineens is daar het gouden moment. Geen observant meer in de buurt, het doek stil en betekenisvol voor je, in volle glorie. Dat moment komt steeds weer opnieuw leert mijn nieuwe techniek. Als je maar geduld hebt. Kunst kijken is geduld oefenen. In die verscheidene zalen en in luttele uren word ik er een grootmeester in.

Ook een klein juweel

Nog een ander fenomeen van het bezoeken van de tentoonstelling, doorspit de grote zalen met een redelijke snelheid en blijf hangen in de kleintjes. Daar hangen juweeltjes, waar nauwelijks iemand oog voor heeft. De Vinder van Neo Rauch is zo’n parel, daar, tussen het andere overweldigende aanbod van een explosie aan kleur, surrealisme en vervreemding, van verbeelding. Ieder doek is die film op zich en de verhalen eromheen zijn talrijk. Dan is daar ineens die subtiele vinder. Klein, snelle toets, maar niet minder indringend. Als aan de grond genageld blijf ik staan om vervolgens luttele seconden later in het doek te verdwijnen. Meegevoerd en verdwenen. Wie mij zoekt zal mij vinden, want net als de man, verlies ik kleine stukken van me zelf. Beetje bij beetje. Wie van sprokkelen houdt, zal de heelheid vinden. Ook dat ben ik.

Als ik de drukte ontwijk, de lockers vind, de jas, de tas, daarna de deur uitsteven, zoals assepoes na een bal, weet ik dat ik gevonden heb, waarvan ik die ochtend zo zeker van was. De schoonheid als voeding voor de ziel, helend en heilzaam. Bezint en gij vindt, in variatie op een thema.

‘Tja, nu moet je het bezuren.’ Mijn vader kijkt me aan met een blik van ‘eigen schuld, dikke bult.’ Het ligt op mijn tong om in de verdediging te schieten. Ik weet dat hij gelijk heeft. Het is half een. Ik lig in bed en zijn woorden rollen over mijn peinzend hoofd. Daarna vink ik af. Lekker glaasje wijn…Kras, kras, kras, kras. Lekker bakkie oploscappuccino in mijn geval…Kras, kras, kras, kras. De buit van deze week. Weer twee genotmiddelen van het lijstje af. Als je het alcohol en koffie noemt, voelt het als minder erg.

Dat mijn vader om de hoek komt kijken, heeft te maken met het verbod. Interessant detail. Mijn vader was politieagent en had de neiging om zijn wil als een olievlek over het gezin te laten vloeien. Daar was veelvuldig ‘om niet’ bij. Een verklaring kwam er niet. Het was niet en zonder gemaar. Soms ook, bij het betere dramwerk: ‘Hou je mond of je krijgt hem er vlak voor’. Wonderlijke dreiging, want het gebeurde bijna nooit. Het was het teken dat de maat vol was en we ons maar beter konden bezinnen, de reden van mijn uitvoerige gesprekken met mijn eigen opgroeiende kinderen. Eindeloze preken om wit te wassen, waarom sommige dingen niet mochten. Dat was als compensatie voor de eigen opgelopen deuken. Om ze tot in het oneindige te herstellen, tot vervelens toe, zodat het weer een item in de volgende opvoeding zou kunnen worden. Hoeveel golfbewegingen  herhalen zich op deze wijze.

Wat was de reden vroeger, dat ik me altijd wilde verdedigen, terwijl je op voorhand wist dat je het onderspit moest delven. Ik werd er een beetje stiekem van. Juist daardoor versterkte zijn afwijzing.  Net zoals het letten op mijn uiterlijk er voor gezorgd heeft, dat niemand het in zijn hoofd moest halen om ooit iets neerbuigends over het uiterlijk van een ander te zeggen. Daarvoor had ik wel een weg te gaan. Als puber zocht ik juist een ander die dikker was dan ik, om luidkeels te becommentariëren. Het was het koekje van eigen deeg, dat zoeter smaakte bij leedvermaak. Toen ik leerde reflecteren op eigen handelen, was dat voorbij.

Niemand besliste de laatste jaren, wat ik moest doen of laten. Nu zijn de zaken radicaal omgeslagen. Er is een macht die hoger is en meer grip heeft op mijn leven. Het lijf. De longaandoening sprak klare taal. Niet roken is duidelijk. Hart spreekt in vaderlijke nieten. Oneindig véél nieten. Niet te zout, niet te vet, niet te cholesterolrijk, niet de alcohol, niet de suiker, niet… Whaaaa, het gebod regeert en daarmee de saaiheid der dingen. Koffie nemen en het moeten bezuren, wijntje nemen en met de gebakken peren zitten, dropje eten en weer een bloeddrukpil erbij. Lever is zo langzamerhand een chemische fabriek geworden. Ik ontbijt met pillen in een kwarkdressing en het grote genieten is er niet meer bij. Van genotmiddelen worden het verbodsmiddelen. Het scheelt drie letters, maar het is een wereld van verschil. Het piekeren over al die zaken veroorzaakt stress. Stress en hart gaan niet goed samen, dat verhoogt de bloeddruk maar. Wat is wijsheid.

Ik haal Zen als compensatie. In de natuur, in de kunst en in het van me afschrijven. Dus krijgen jullie het op je bord. Driewerf Mea Culpa. Ergens moet dat ei gelegd. Wat zeg ik? Ei? Dat was ook ‘Niet’ toch of wel. Daar komt mijn vader al aan gesneld. ‘Oké, oké, ik ga al slapen.’ Rusten moet, al zou dat veel beter gaan zonder al die Nieten. Mijn slaapmutsen zijn me ontfutseld, maar weer een pil is mijn eer te na. De knop moet om, maar tjonge, wat is dat lastig zeg. Ze braaien de boter eruit, de sjeu van het leven.

‘Tja, nu moet je het bezuren.’ Mijn vader kijkt me over zijn leesbril aan met een blik van ‘eigen schuld, dikke bult.’ Het ligt op mijn tong om in de verdediging te schieten. Ik weet dat hij gelijk heeft. Het is half een. Ik lig in bed en zijn woorden rollen over mijn peinzend hoofd. Daarna vink ik af. Lekker glaasje wijn…Kras, kras, kras, kras. Lekker bakkie oploscappuccino in mijn geval…Kras, kras, kras, kras. De buit van deze week. Weer twee genotmiddelen van het lijstje af. Als je het alcohol en koffie noemt, voelt het als minder erg.

Dat mijn vader om de hoek komt kijken, heeft te maken met het verbod. Interessant detail. Mijn vader was politieagent en had de neiging om zijn wil als een olievlek over het gezin te laten vloeien. Daar was veelvuldig ‘om niet’ bij. Een verklaring kwam er niet. Het was niet en zonder gemaar. Soms ook, bij het betere dramwerk: ‘Hou je mond of je krijgt hem er vlak voor’. Wonderlijke dreiging, want het gebeurde bijna nooit. Het was het teken dat de maat vol was en we ons maar beter konden bezinnen, de reden van mijn uitvoerige gesprekken met mijn eigen opgroeiende kinderen. Eindeloze preken om wit te wassen, waarom sommige dingen niet mochten. Dat was als compensatie voor de eigen opgelopen deuken. Om ze tot in het oneindige herstellen, tot vervelens toe, zodat het weer een item in de volgende opvoeding zou kunnen worden. Hoeveel golfbewegingen  herhalen zich op deze wijze.

Wat was de reden vroeger, dat ik me altijd wilde verdedigen, terwijl je op voorhand wist dat je het onderspit moest delven. Ik werd er een beetje stiekem van. Juist daardoor versterkte zijn afwijzing.  Net zoals het letten op mijn uiterlijk er voor gezorgd heeft, dat niemand het in zijn hoofd moest halen om ooit iets neerbuigends over het uiterlijk van een ander te zeggen. Daarvoor had ik wel een weg te gaan. Als puber zocht ik juist een ander die dikker was dan ik, om luidkeels te becommentariëren. Het was het koekje van eigen deeg, dat zoeter smaakte bij leedvermaak. Toen ik leerde reflecteren op eigen handelen, was dat voorbij.

Niemand besliste de laatste jaren, wat ik moest doen of laten. Nu zijn de zaken radicaal omgeslagen. Er is een macht die hoger is en meer grip heeft op mijn leven. De longaandoening sprak klare taal. Niet roken is duidelijk. Hart spreekt in vaderlijke nieten. Oneindig véél nieten. Niet te zout, niet te vet, niet te cholesterolrijk, niet met alcohol, niet met te veel aan suiker, niet… Whaaaa, het gebod regeert en daarmee de saaiheid der dingen. Koffie nemen en het moeten bezuren, wijntje nemen en met de gebakken peren zitten, dropje eten en weer een bloeddrukpil erbij. Lever is zo langzamerhand een chemische fabriek geworden. Ik ontbijt met pillen in een kwarkdressing en het grote genieten is er niet meer bij. Van genotmiddelen worden het verbodsmiddelen. Het scheelt maar drie letters, maar het is een wereld van verschil. Het piekeren over al die zaken veroorzaakt stress. Stress en hart gaan niet goed samen, dat verhoogt de bloeddruk maar. Wat is wijsheid.

Ik haal Zen als compensatie. In de natuur, in de kunst en in het van me afschrijven. Dus krijgen jullie het op je bord. Driewerf Mea Culpa. Ergens moet dat ei gelegd. Wat zeg ik? Ei? Dat was ook ‘Niet’ toch of wel. Daar komt mijn vader al aan gesneld. ‘Oké, oké, ik ga al slapen.’ Rusten moet, al zou dat veel beter gaan zonder al die Nieten. Mijn slaapmutsen zijn me ontfutseld, maar weer een pil is mijn eer te na. De knop moet om, maar tjonge, wat is dat lastig zeg Ze braaien de boter eruit, maar dat is nou juist de Sjeu van het leven.

Poes Pluis wilde naar buiten vanmorgen. Dat was op zich verwonderlijk, want het regende. Als tante Pluis ergens een hekel aan heeft dan zijn het natte pootjes. Maar er is op het balkon iets dat aanlokkelijker is dan de ergernis. Gisteren kocht ik in de supermarkt een zak met pinda’s. Pelpinda’s zegt de zak. Ik kocht ze in een opwelling.

Eigenlijk weet ik dat, met tijger Pluis regelmatig op balkon, het geen sinecure is voor onze lieve gevederde vrienden om ook maar een pinda uit de dop te pellen.Ik was gisteren naar de Botanische tuinen gegaan ter afleiding. Er was te veel hartzeer over mijn afzegging voor de benefiet avond van verschillende bands voor vriend en zanger Hans, die nu van bovenaf moest toezien of de kabels goed gelust zouden worden en voor Matchis, het Nederlandse centrum voor stamceldonoren. Lijden? What’s in a name? Het had hem te veel strijd gekost en er mocht een goed gevulde avond met alle betrokkenen tegen over staan. Maar ik redde het niet. Dat voelde vreemd, buitengaats, bezijden, buiten spel zelfs.

Er moest wat bezinning in. Waar kan je dat beter halen dan tussen het groen. Naar de eigen tuin durfde ik niet. De laatste storm had flink huis gehouden en nogal wat schade aangericht. Ik wilde niet de confrontatie aan met de erbarmelijke omstandigheden. Het komt, dat voel ik, maar later. Zoals alles komt. Later en soms te laat, net als dat grote feest van verbondenheid gisteravond. Gelukkig hadden we onze herinnering al samen laten stromen in een mooi gedenkteken van stenen in een schaal. Mijn steen, dat kon bijna niet anders, was in de vorm van een hart.  Het werd vergezeld door gemeende mooie woorden, een dichtregel, een wens ook. Dat laatste geeft een stuk van jezelf weg en een stuk voor hem, de herinnering, maar ook een fractie van voortgang voor zijn vrouw, die er samen met de kinderen alleen voor staat en eindelijk zorg en verdriet letterlijk een plek zal weten te geven. Een weg te gaan.

In de Botanische tuinen zocht ik de rust in de hoge bamboestammen, die kaarsrecht de serene rust uit straalden. Strelende schilderpracht kwam langs in het beeld van de hoge grassen met hun roodgemutst gemoed en het oog ving het klaterende water van de fontein in een schoonheid, die later de beleving zou aanscherpen. Daarna vond ik de enige stilteplek in het hele oord. De vogelhut.

Ik stond alleen in de kale houten ruimte met ramen rondom, zoals ik mijn eigen hut op de tuin zou wensen. Een atelier waardig. Voor de getinte ramen hingen de vele voederplaatsen. Ze werden druk bezocht, door roodborst, vinken, mezen en zelfs de bonte specht. Door het struweel ving ik een glimp op van een veldmuis, klein bolletje, dat ontroerend tussen de bruine bladeren scharrelde. De specht hield vooral mijn aandacht gevangen. Daar, in die blokhut, met de ogen op het leven gericht, vielen in een petit moment alle gedachten samen en vloeiden in een nieuwe energie.

Ze ontlaadde zich in de onmogelijkheid van de pelpinda’s op de weg terug in de supermarkt. Geen vogel koos het balkon zolang Pluis daar huis hield. De realiteit onder ogen zien, de waarheid kennen, het leven nemen zoals het zich aandient, maar dan…de energie in het nieuwe innerlijke hart, de poëzie in de kleine stenen.

Het is in eigen hand. De stilteplekken en het leven. De keuze is aan ons.

Hij wandelt mijn leven weer binnen, zoals hij ooit, eens, op het allerjuiste moment zijn relativerende levenskunst voor me open spreidde in kleurrijke voorstellingen. Kleurschakeringen, die het oog streelden, de eenvoud van de maker als verlengde van de eenvoud van de grote visionair, klein van lijf, maar groot in denken. Een muis, die afwijkt van de norm. Die ingaat op zijn gevoel en daar antwoorden voor heeft gevonden. Die de kunst van het leven beheerst. Wat heeft een mens nodig, als aanscherpende blikverruimer? Een warme zonnestraal, kleur en woorden om er betekenis aan te geven. Meer is het niet en het juiste moment om ze te lanceren, bijvoorbeeld op een koude winterdag als de harten doortrokken zijn van koude, de magen troosteloos en leeg, de wereld een diep tranendal, dan is daar Frederique muis, met zijn heilzame werkende verzameling levenskunst.

Wat een prachtige filosofie in een notendop, wat zeg ik, in een kleine muis samengebald, omdat groots en meeslepend niet perse brengt, waar deze muis mee weet weg te trippelen. Hij roert en raakt de kunst van het leven en voedt daar de omgeving, zijn wereld, dé wereld mee.

Even later lees ik op de FB-pagina van het literatuurmuseum een memento over Nescio’s natuurdagboek, geschreven door Roman Helinski. Nescio is in mijn ogen binnen de literatuur ook de kleine grote man. Eerst Nescio lezen en dan sterven was het credo dat we mee kregen in die zestiger en zeventiger jaren. Het werd cult. Later, toen daar de scherpe hoeken van waren af gesleten en de dunne deeltjes hun geheimen pas echt openbaarden,drong het tot in elke vezel door, want vooral het ongeschrevene was de verdieping in zijn verhalen, zoals zo vaak. Het omver kegelen van de heilige huizen bleek in de roerige hippie-jaren koren op de molen, maar het was met name zijn blik waarmee hij de natuur bezag, die mij ontroerde. Dát is de blik van de waarachtige kunstenaar, die kleurschakeringen ontdekt in een blad van een struik en die weet dat de lucht oneindig veel blauwtinten met zich mee voert. Die zich groot voelt in zijn eigen klein zijn en klein in het oneindige grootse.

Tekst van Nescio op de spoorbrug in Nijmegen

Het moest zo zijn, dat in beide grootheden op één dag tegelijk, nieuw leven werd geblazen en betekenisvol mijn gedachten meevoerden naar deze overpeinzingen. In literatuurland is Nescio de Frederique. Zonder ophef stijlt hij zijn drie novellen, zonder zich wat aan te trekken van de regerende normen en waarden, maar vanuit zijn eigen scherpzinnige geest, zoals de kleine muis regeert en vooruitziet, omdat geest zonder voeding de dood in optima forma zal zijn, een lethargisch vacuüm, meer nog dan koude en honger brengen.

De kleine Frederique wordt me gezonden door een van mijn lieve vriendinnen, die weten dat het woord te allen tijde heelt. Deze winter was een hele koude met de kwetsbaarheid van het leven languit gestrekt voor de deur, als blikvanger. Als wijze raad misschien, maar dan moet ik er langer over na mogen denken. Niet alles wat op je pad komt is per definitie om te zetten in een betekenisvolle gebeurtenis. Lijden en leven zijn begrippen die met elkaar een moeizame vereniging aangaan. Het verhaal van Frederique is in deze koude winter hard nodig. Wat een zegening dat een vriendin daar oog voor heeft en Lioni er handen en voeten aan wist te geven.