Vanmorgen om negen uur waren we allebei klaar voor de reis. De Verkadeplaatjes gingen nog even op de post, huis aan kant, beide gepikt en gesteven én ‘en route’. Tussen een en twee konden we terecht bij de Hollandse ambassade. Budapest heeft een soort periferique en het is derhalve betrekkelijk eenvoudig om verschillende wijken van het centrum te bereiken. Het Hotel lag aan dezelfde kant als de ambassade, en bleek er maar 8 minuten vandaan. Agaath kon gestald worden op Privé-terrein. Die zouden we niet meer gebruiken. Het OV geeft geen centje pijn in Budapest omdat het, zeker voor senioren, uitstekend geregeld is. Wij zijn ‘Nyugdiás’, wat ‘gepensioneerd’ betekent. Op naar de ambassade en vervolgens naar het hotel.

Dankzij vriendlief die zaterdag even aanwipte, wisten we dat er een gratis parkeerplaats voor een uur bij de Lidl was, anders hadden we een bekeuring moeten riskeren. De parkeermeters zijn zo oud, dat ze welhaast onleesbaar zijn en je kan ermee betalen door de QR te scannen, maar dan moet je een van die vreemde betaalwijzen op je telefoon installeren. Dit bleek een stuk makkelijker.

De ambassade hield pauze, maar het meisje wat ons te woord stond liet ons maar een paar minuten wachten en hielp ons toen toch. Ze had Nederlands gestudeerd. Dat was te merken en een verademing. ‘Tot over tien jaar’, zei het meisje optimistisch. Haha, ze gunt ons veel. Lief kan weer gelimiteerd overal naar toe reizen. Aan de kale muren een staatsieportret van Willem en Maxima, mocht je je eens afvragen of je goed zat, en een plaquette met ‘Je Maintiendrai’, Hollandse gevelhuisjes als wandversiering achter de balie. Gezellig.

Vervolgens waren we natuurlijk twee uur te vroeg bij het hotel. Geen probleem volgens de baliemedewerker, die ons allerhartelijkst ontving. De piano achter in de bar had een pingelaar gevonden, die er lustig op los hamerde en ik moest één oor spitsen om de beste man achter zijn computer te kunnen volgen. Het schijnt dat ik een reservering heb gemaakt, waardoor we de soft drinks, tapbier en huiswijn en de sappen onbeperkt mogen gebruiken. Boffen. Dat was niet bewust gegaan, maar wel zo plezierig. Ontbijt ook besteld en ondertussen bleek de kamer klaar voor gebruik. Wat een genoegen. De entree van het ruim opgezette hotel had een heerlijk ouderwetse grandeur met parket en tegels, Een mooie lichtkoepel, houten lambrisering en pilaren ervoor en overal zitjes.

Onze kamer op de tweede etage heeft een erker met een zitje en kijkt gedeeltelijk uit op een kerktoren en een wandelparkje. Het meubilair is een beetje aangedaan door de tand des tijds maar derhalve wel gemoedelijk. Alles is keurig schoon. We voelen ons thuis.

Voordat we hier naar toe gingen hadden we al uitgestippeld dat de eerste dag in en rond het hotel vertoefd werd en dat we alle energie zouden opladen om morgen het Margit Sziget, het beroemde eiland in de Donau, te gaan bekijken. Al wandelend, want de Hongaarse infrastructuur van de stad munt uit in vele bankjes om te rusten onderweg. Overal waar je komt, zijn die er. Het is een zegen voor mensen zoals ik. Even op adem komen en doorrrrr…Op een dergelijke manier kan ik de wereld aan.

Straks ga ik een stukje lezen. Het boek van Melissa da Costa ‘Als dromen fluisteren’ kan me maar niet bekoren. Ik mis de diepgang. Tijd voor Cécile en Elsa, strijdbare freules, de autobiografie van Elisabeth Leijnse, die allang op de plank ligt te verstoffen. Ze was de winnaar van de Libris Geschiedenis Prijs in 2016. Een ouwetje dus, maar met lovende kritieken, dus dat belooft wat.

Een herinnering over mijn sieraden geeft WordPress door en ik was deze blog uit 2018 allang vergeten. De sieraden zijn in die jaren daarna voor een groot deel opgeruimd, weggegeven, naar de kringloop gebracht of als kralen doorgegeven voor een nieuwe versie van sieraad. Aan het eind van dit relaas maak ik gewag van jurk of rok, maar die zijn nagenoeg verbannen. Wijde broeken maken de dienst uit. Heerlijk.

Er is een tijd geweest, dat ik  me graag versierde met wat zilveren opsmuk. Kettinkjes, oorbellen, armbanden, enkelbanden, doorgaans met Indiazilver of suède veters, kralen of anderszins. Geen dure dingen, ik gaf niets om edelstenen en mineralen in welke vorm dan ook. Een diamant maakt me niet koud of warm en goud vond ik helemaal niet mooi. Geen idee, waar ik die eigen smaak vandaan heb, maar zo is het mijn hele leven gebleven.

Op een gegeven moment wilde ik na een half leven geen oorbellen, armbanden en kettingen meer. Alleen de ringen konden me nog bekoren en dan het liefst één aan iedere ringvinger en verder niet. Kettingen werden molenstenen om mijn nek en oorbellen bleken gewichten aan mijn oren. Weg ermee. Ik weet ook nog precies wanneer. Het was in de dagen van de struggle for life, moeizame tijden, met weinig ruimte voor eigenwaarde. Geen opsmuk meer. Het leven was al ingewikkeld genoeg. Als men mij niet wilde zien, zoals ik puur was, dan maar niet. Een dergelijk soort gedachte stak erachter.

Gisteren haalde ik de kistjes van de kast. Daar pronkten de kromme ringetjes en de verwrongen oorbellen, bescheiden, maar aanwezig. Hippy wise. Achter elk stak een herinnering. Omdat ik ze had gevonden op rommelmarkten en in tweedehandswinkels en ik het bijbehorende scenario kon uittekenen. Slordig was ik er mee. Niet zelden was er maar één oorbel van de oorspronkelijke twee exemplaren, of de kettingen waren stuk, omdat het slotje van de schakels kapot was gegaan. Er zaten bedels bij die ik als kind bij elkaar had vergaard op verjaardagen. Telkens weer, ze moesten na ieder feest aan de schakels, tot die gevuld waren. Een beer, een eikeltje, een molen. Je kon het zo gek niet bedenken. De tand des tijds zat geketend aan onze kinderpolsen.

Later met de India teenslippers, de patchouli en de pofbroeken met Indiajurken kwamen de rinkelende enkel-en-armbanden. Kleine oorringetjes, ingenieuze ringen die in elkaar geschoven moesten worden. Ze lagen daar incompleet en ik kon het niet over mijn hart verkrijgen om ze door te schuiven. Later, straks, over een poosje, maar nu nog niet uitzoeken en passend maken. Pas als ik er weer aan toe was.

Ik probeer het weleens. Een ketting of oorbellen, maar ik hou het nog geen halve ochtend vol. Toen ik ze wel droeg, maakte ik me nooit op. Geen polonaise. Pure eenvoud. Later door het optreden bij het volksdansen raakte ik er aan gewend om lippenstift, oogpotlood en mascara te gebruiken. In een van de kistjes lag nog een krultangetje voor de wimpers. Hier sprak een ver verleden.

In Zeeland waren we in een klein dorp bij een enthousiaste verkoopster, die kettingen aanraadde als enige opsmuk, of juist kleurrijke nagels, of een opvallende ring bij de sierlijke snit van een jurk. Een echte eyecatcher. Heb voor de spiegel gestaan met de hele garderobe en dergelijke combinaties. Ik snapte wat ze bedoelde, maar wilde wat ik altijd deed. Sjaal om de nek en klaar met de opsmuk. Twee vaste lievelingsringen en gedaan met de versieringen. Dat ben ik, niet anders, het zou een rol zijn als bij een optreden van de band, waarbij vriendin en ik ons in leren rok, kek t-shirt, toeters en bellen  hesen. Drama op hoog niveau en met veel plezier, maar voor op de bühne.

Mijn kloffies, mijn 60 deniers, mijn eigenste rok of jurk, een wijde broek, een grote trui, met sjaal. Ieder vogeltje zingt zoals ze gebekt is. Deze zingt graag, maar op een eigen toon, wars van voorschriften van anderen. Sterker nog, daar word ik tegendraads van en dan is het effect averechts.

In de droom twee bloesjes die niet voor mij bestemd waren en dat vond ik in mijn hart niet eerlijk. Ze waren zo duidelijk dat ik ze na kon tekenen. Hoe werkt dat malle brein van ons.

Het boek ‘Land’ van Maggie O’Farrel is uit en met moeite heb ik me van het schiereiland dat ze beschreef en de woeste natuur van Ierland los kunnen maken. Lief kwam koffie brengen maar er was geen tijd voor een praatje of iets anders. Het boek moest uit. Ik wilde weten wat er nog stond te gebeuren. Dat komt niet vaak voor. Het is de schrijfster van Hamnet, die kort geleden verfilmd werd en een echte tranentrekker is gebleken. Dit boek bevat ook bergen aan drama, maar vooral immigrantenleed, overheersing door geloof, macht en bezit, kolonialisme, armoe, bijgeloof, land dat door de eeuwen heen geeft en neemt. De uitgebreide beschrijvingen van het ruige en door de eeuwen heen meanderende landschap maken het bijzonder boeiend. Nu voelt het allemaal even leeg. De bel van magie is uit elkaar gespat. Waar de tijd mee te vullen? Nee hoor, het volgende boek ligt klaar, door dochterlief achtergelaten en van een heel andere orde. Het is ‘Als dromen fluisteren’ van Mélissa da Costa. Dat is voor later.

Vorige maand heb ik piccalilly gemaakt, die we niet direct konden gebruiken maar pas een maand later, omdat dan de smaken goed doortrokken zouden zijn. Gisteren was het zover en was ze een heerlijkheid bij een paprika-stoof dwars-door-de-koelkast heen. Goed gelukt en smaakvol. Wat een bof dat ik zo’n vijf grote potten en een kleintje had gemaakt. De kleine is al bijna schoon op. Het volgende project wordt mayonaise. Beloofd.

In een oud interview van Rick de Leeuw met Sonja Barend zegt ze op een gegeven moment: ‘Je moet tijdens het rijden op tijd leren schakelen, iets wat niet alleen voor de auto geldt’

Essentieel voor het leven, bedenk ik. Op tijd vooruit denken, de weg leren overzien en kunnen omdenken als het een kant op gaat die niet bij je past of die anders zal uitpakken dan je in je hoofd hebt. Schakelen betekent ook soms in een hogere of lagere versnelling durven gaan en misschien zelfs volkomen stil te staan bij wat er gaande is.

In de groep was het voortdurend schakelen, omdat in een groep met jonge kinderen zoveel tegelijk kan gebeuren. Menig stagiaire was altijd verbaasd, als ik ogenschijnlijk bezig was met iets op de grond en dan toch een waarschuwing richting het zoldertje kon sturen. Deels ervaring, deels intuïtie en deels situaties doorzien. Lief zegt altijd: ‘Jij bent ook overal en er ontgaat je niets’. Nee, dat is die beroepsgedeformeerdheid die je opdoet zowel in de verpleging als in het onderwijs. Ik ben het zogenaamde duizend-dingen-doekje, als je dat kan zeggen van jezelf. Overal en nergens en met alle zintuigen in de weer, behalve met degene die het niet meer doen natuurlijk. In die zin is veelzijdigheid een zegen. In het geval van het creëeren vond ik het lang een plaag, want er zijn geen echte uitblinkers onder al die eigenschappen. Nu schaar ik het onder de noemer ‘Handig’, die goed gevulde rugzakken die je zo nodig kan hebben. Ze komen me vaak en onverwacht van pas en hebben me menigmaal uit de brand geholpen. .

Hoera, er is al wat veranderd aan de situatie behalve het weer. Ik zit namelijk op dit ogenblik op de veranda van het atelier. Wie had dat ooit gedacht. Of nou ja, ik wist dat het er aan zat te komen, maar hè, ‘eerst zien en dan geloven’. De buien, die gisteren over ons werden uitgestort, zijn na de ochtend afgenomen en nu is het bewolkt en prettig fris. Een graad of 21, schat ik in. Ik heb alleen nog geen penseel aangeraakt. Ik wil morgen eerst de boel opschonen. De mieren leiden nog steeds een eigenzinnig bestaan tussen het isolatiemateriaal. De witte bolletjes schuim komen als een ragfijne sluier op de leesstandaard in de hoek. Het lijkt op het oude hoedje van mijn moeder, dat uit Voile met pareltjes bestaat en dat ik al die tijd bewaard heb.

Het beeld van de bosnimf staat er ongenaakbaar en een tikje preuts bij. Ze kijkt om, alsof ze aan het monsteren is hoever de bomen zijn met hun naderende herfsttooi. Een tikje vervroegd door de lange droge periode, maar als het nu heel vaak gaat regenen dan houden ze het langer vol.

In de grote vijg tegenover het terras zagen we vanmorgen een prachtig lichtbruin vogeltje. vermoedelijk een tapuit of een tjiftjaf, denkt AI. Het diertje opent zijn snavel alleen om insecten te happen. Die zijn er te over. De vogelapp raadplegen heeft geen zin, het maakt geen geluid. Gisteren vloog er eindelijk weer eens een merel voorbij. Ik verlang naar de vogels ondanks de scherende zwaluwen, die zo laag over gaan, dat er vast meer regen komt.

Vijgen zijn er nog steeds in overvloed. Heerlijk met gorgonzola op een toastje, maar gisteren maakte ik vijgencake. Eigen recept en een snuifje van mijn moeder:

200 gr boter
200 gr suiker
4 eieren
200 gr zelfrijzend bakmeel
Zakje vanillesuiker
Snuf zout
Vier verse vijgen in plakjes
Beboterde cakevorm
Mengen: boter met de suiker
Een voor een de eieren erbij
Zakje vanillesuiker erdoor
Snuf zout erdoor
Meel erdoor
Goed mixen en in de cakevorm

Vijgenplakjes er rechtstandig in steken

Een uur bakken op 175 graden oven
Als een breinaald er droog uitkomt is ie gaar

Een kind kan de was doen. Het brood is ook weer afgebakken. Dit keer (er is altijd wel een steekje los bij een beginnende bakker en ‘oefenen, oefenen, oefenen’ is de enige remedie) had ik er teveel water bij gedaan. Gewoon kippig naar de maatbeker gekeken. Niet handig. Dus moest er bloem bij. Geen idee hoeveel, in ieder geval tot het stevig genoeg aan voelde . Maar ze is er toch redelijk van afgekomen. Het halve ovale geëmailleerde gietijzeren broodpannetje is zo fijn in het gebruik. Het is geen lichtgewicht maar ook geen stoofpan à la mijn Franse. Die is nagenoeg niet te tillen, maar heerlijk voor stoof. Oefening baart kunst, zei mijn moeder altijd. Dat is waar.

Iemand had het over het spelelement dat zo nodig was om heel veel andere dingen in het leven aan te kunnen. Spelelement in de ruimste zin van het woord, als in rollenspel onder andere, als je verliezen in een fantasie, als in het kwijt raken van je eigen ego, letterlijk en figuurlijk. Dat zorgt ervoor dat er een nieuwe ruimte komt voor anderen. Bij het lesgeven was er voortdurend sprake van dergelijke momenten. Die uitdaging komt hier voornamelijk uit de omgeving en van de gesprekken met Lief. Ik mis dan wel eens de reuring en de hectiek om me heen van de kinderen en kleinkinderen, maar ook van dergelijke momenten op school.

Het was er onmiddellijk toen de vrienden hier op bezoek waren. Uitdagingen en experimenten, oplossingen en creativiteit in bijvoorbeeld scheppend bezig zijn. Tegelijkertijd denk ik ook dat het een verleggen van de aangeboden middelen is, bijvoorbeeld creatief met koken en schrijven ben ik hier veelvuldig. Het is denk het element van het onverwachte. Iets moet uit de lucht komen vallen, zodat je ermee aan de haal kan gaan terwijl je dat helemaal niet van plan was. Die verrassingen. Het creëeren van kansen, mogelijkheden. Er is weer iets om over te peinzen.

Aanstaande maandag gaan we voor drie dagen naar Budapest. Het verlengde paspoort van Lief is klaar en we moeten het ophalen bij de Nederlandse ambassade. Een wonderlijk gewaarwording, in aanmerking genomen dat het digitale verkeer zo ingeburgerd is en opsturen blijkbaar nog niet mogelijk is, omdat je je moet verantwoorden en men zeker weet dat je het zelf bent aan wie het afgegeven wordt. Wel een extra gelegenheid om Marget Sziget eens goed te gaan bekijken. Het is net buiten het toeristenseizoen en dat is gunstig. We kennen de buurt want de vorige keer hebben we dat hele gebied er omheen, behalve het eiland zelf, belopen. Er is een hotel geboekt aan de Donau bij een van de nieuwe bruggen vlakbij het eiland.

Appjes en belletjes van het thuisfront. De jongste zus is met een vriendin in Bremen en derhalve komt er een foto van de Bremer stadsmuzikanten langs. Dochterlief appt over onze volkstuin en de lawine aan appels die de Vasalisboom dit jaar heeft gegeven. Een wonder, want ze geeft al jaren slechts een paar wormstekige exemplaren die voor de vogels blijven hangen, zoonlief belt met het grootoogje op schoot die de pan uitgroeit en alweer 6 maanden is. Ze komen in april van volgend jaar naar Budapest en voor een dag of drie onze kant op. Iets om naar uit te kijken. Hij is op een na de laatste op rij, die het hier nog niet kent. Het is fijn om te weten dat ze aan je kunnen denken in de Hoff, aan de plek die ze dan zelf ervaren hebben.

Lief schiet al een heel eind op met zijn boeiende stamboom, die ver terug gaat tot in het Nederlands Indië van twee eeuwen geleden en voorvaders die net als hij arts waren, zij het in het leger, iets waar Lief nooit voor zou hebben getekend. De appel valt niet ver van de boom. Ik vroeg hem of hij daarom misschien ook medicijnen is gaan studeren. Tja, misschien wel. Hoe hard trekken die eeuwenoude draden. Natuurlijk schiet de draad van Aradne naar boven en het dromerige lied dat Ellie en Rikkert Zuiderveld er ooit over gemaakt hebben.

O, verlies het spoor niet Ariadne
Van de kabouter en de elf
O verlies de draad niet in het doolhof
Je bent op doorreis naar jezelf

De LP is grijs gedraaid. Het was voordat ze zich bekeerden tot het Christelijke geloof en een andere kant opgingen met de muziek. De LP bestaat uit mooie teksten, poetisch en vol fantasie en die dromerige melodie eronder. Heerlijk nog altijd.

Het boek Land van Maggie O’Farrel is erg boeiend, als je eenmaal in het verhaal getrokken bent. Dat duurde even in het begin. Nu is het nauwelijks meer weg te leggen en dat is maar goed ook want de 18e is de boekenbabbel en dan worden de twee boeken besproken. Natuurlijk ben ik er niet bij en via de zoom mis ik doorgaans de helft van de informatie, dus dat wil ik ook niet meer. Ik schrijf mjn bevindingen wel uit en stuur ze op. Dan kunnen ze mijn gedachten meenemen op die avond. Ben wel benieuwd wat zij ervan vonden. Dat hoor ik ongetwijfeld nog.

In de Flow van Juli 2026 staat een interview met Marie Kondo, een Japanse, die zich heeft gespecialiseerd in opruimen. Een opmerkelijke uitspraak doet ze aan het begin. Als kind was ze nooit aan het spelen, maar altijd aan het ordenen, schoonmaken en herschikken. Niet met kinderbezempjes of anderszins maar met het grote arsenaal aan hulpmiddelen. Ze zegt: ‘Misschien deed ik haar (haar moeder) na, ze was huisvrouw en erg toegewijd’. Ze ontwikkelde de KonMari-methode die zich toespitst op het aanbrengen van orde en rust in huis. Dat ging niet over spullen en weggooien maar over keuzes maken; Over wat je wegdoet en waarom. Wat je wilt houden en waarom en over voelen wat vreugde brengt. In het Japans heet dat ‘Tokimeku’. Op die manier leer je vanzelf keuzes maken in het leven, in relaties, in het werk, in hoe je je tijd besteedt.

Als kind niet spelen is voor mij moeilijk te geloven. Ze speelde op haar manier haar moeder na met haar opruimacties. Mijn eigen jeugd komt langs. Er was niet veel speelgoed. Ik had een pop en een beer en die pop was een looppop en zo kostbaar dat ik er niet veel mee kon spelen.Beer lag in bed. Wel kregen we een poppenfornuis dat echt kon branden op kleine witte blokjes en waarbij we een aardappeltje in ieniemienie blokjes sneden en bakten in de koekepan of kookten in het pannetje. Spelen deden we met de grond in de tuin, met tot hoepels gemaakte buizen, schaduwspel met de lakens, maar ook waren het de buitenspelletjes, diefje met verlos, stoepranden, kaatsenballen, tollen, hoepelen, verstoppertje, bokkie pié. Als het orgel in de straat kwam, werd er ademloos gekeken naar de poppen die de maat sloegen of gedanst. Alles was een uitdaging. Van nature wil een kind onderzoeken, ontdekken, ervaren. We speelden de films na, die mijn vader in het clubhuis draaide en speelden schipbreukelingetje tussen de stapelbedden. Fantasie stond altijd aan.

Ik was geen echte poetser en met regelmaat verloor ik de controle over de spullen die in een gezin met vijf kinderen zo’n volstrekt eigen leven gingen leiden. Er lag altijd veel op de trap om naar boven getransporteerd te worden, ook al had ik net opgeruimd. Je draaide je om en daar was het allemaal weer. De aanrecht stond vol, het speelgoed slingerde overal. Het wonderlijke was dat ik in mijn werk als verpleegkundige volledig de touwtjes in handen hield en juist erg gefocust was op opruimen en op het geven van vaste plekken aan alles. Het moest vooral schoon en netjes zijn.

Marie Kondo’s aandacht voor de omgeving is weldadig en hoort bij de cultuur. Het groeten van het huis bij binnenkomst, of dankbaarheid tonen ten opzichte van de dingen die je wegdoet of loslaat, ontroert. Hier in dit mooie eigenzinnige huis, met haar hele intense uitstraling, wordt dat als vanzelf opgeroepen. Die dankbaarheid tonen we geregeld of we vertellen het anderen. Haar ontvankelijkheid raakt ons diep evenals de hele Hoff en wat ze geeft of neemt. Marie Kondo noemt: ‘Zorgvuldigheid, duurzaamheid en leven in samenhang met de omgeving’, een noodzaak, die ze wil doorgeven aan haar kinderen. Ik hou van de aandacht voor alles wat is. Die bewustwording groeide met de jaren. Om te koesteren.

‘Moet ik aan verwachtingsmanagement gaan doen’, lees ik bij een andere blogster en onmiddellijk zit ik in mijn hoofd. Net bericht gehad dat iemand een vervelende uitslag heeft gehad en dan deze vraag. Op zo’n moment zou ik zeggen: Leef!

De vraag prat door. Heb ik het me ooit afgevraagd? ‘Wat verwacht men van mij?’

Ik ben ooit mentor geweest voor mijn lieve collega, die later een hele goede vriendin is geworden, allemaal eigenlijk, of nee, de meesten. Dat is een duidelijke rol. Je weet wat je te doen staat. Te aller tijden een luisterend oor, een arm om iemand heen, dwars door een emotionele situatie heen kunnen kijken om de ander inzicht en vertrouwen te geven.

Leerkracht zijn is eveneens overzichtelijk. Mijn kinderen, Tabula Raza, de fijne kneepjes van het leven en leren in een groep meegeven, gelegenheid tot ontdekken, verwondering en ontplooiing zo optimaal mogelijk bieden, oplossingsgericht en positief denken meegeven, toehoren en gehoord worden, luisteren naar hun en je eigen innerlijke stem, het individu kunnen blijven zien en hun persoonlijkheid, zielsgevoeligheid meegeven en dat alles naast een schat aan leermomenten in alle toonaarden op welk vakgebied dan ook. Je moet het ruim zien daar in die onderbouw.

Het verwachtingspatroon van ouders of nieuwe leerkrachten die pas op school waren, van stagiaires ook in sommige gevallen, wilden nog wel eens veranderen door de loop der jaren. Daar leerde ik met name dat de verwachtingspatronen uit elkaar konden liggen en dat de enige remedie was om dat uit te wisselen en zorgvuldig te blijven luisteren naar elkaar om je doelstellingen duidelijk te maken. Mijn wensen konden volledig haaks staan op die van hen, zeker als een kind hulp nodig had of als het de ouder zelf betrof die andere meningen over onderwijs er op na hield, dan onze jenaplan-principes.

Soms was het spitsroeden lopen om een en ander te verduidelijken. Het hangertje met tact, vertrouwen en inzicht hing altijd zo voor het grijpen in mijn bovenkamer. Ze was nog wel eens nodig.

De blogster die die vraag in het algemeen stelde, had iemand op bezoek gehad die zich bepaalde dingen veel groter had voorgesteld en door het relaas heen was teleurstelling bij haar komst overduidelijk te horen.

Wat verwachten onze logees van ons. Eigenlijk is dat iets waar we ons nooit mee bezig houden. Ze komen en we verheugen ons erop en daarna zien we hoe de dingen gaan lopen en zal ik met de een eindeloos babbelen en met de ander wat creativiteit aan de dag leggen, een volgende gaat wandelen met mijn lief en weer een ander helpt mee kokkerellen. Net hoe het uitkomt. Tuin is hier een volstrekt ander begrip dan in Nederland. We doen aan natuurbeheer, zeggen we altijd. We eten van wat het bos ons geeft en de rest kopen we bij. Haha. Geen probleem. Voor niemand eigenlijk. Volkomen in harmonie hebben we de afgelopen tijd ervaren. Of mensen nu met z’n tweeën, met zes tegelijk, alleen of met vijven hier waren, alles sluisde zich gemoedelijk in de richting die zich voordeed.

Foto’s schieten tekort om het juiste beeld te vormen, blijkt, want ik post best met regelmaat wat. Unaniem kunnen ze zich geen van allen voorstellen wat er te verwachten valt, haha, zelfs wij niet.

Ik kom ergens het bosbaden tegen en lees daarna ook over het bosbad in het Amsterdamse bos van Jasper Koopmans. Het is geënt op het Japanse ‘Shinri Yoku’. Dat is heel bewust het bos ondergaan, zonder andere prikkels en hulpmiddelen dan alleen je zintuigen. Wandelen, ruiken, voelen, waarnemen, horen en proeven. ‘In de loop der jaren is het uitgegroeid tot een therapievorm die wordt gebruikt als preventieve zorg’, zegt wikipedia, ‘Met allerlei sessies als ademyoga, mindfulness, meditatie’. Voor ons geldt als de meest zuivere vorm: Het onderdompelen in het bos zelf, zonder anderen. Ik en het bos in al haar zinderende zijn.

Jasper heeft daartoe een badkuip onder de bomen geplaatst, waar je in kunt gaan zitten en kan gaan waarnemen. Hier op de Hoff doen we dit eigenlijk allang. Overal staan stoelen, een tikkeltje krakkemikkig, op te gaan in de natuur. Zitten en kijken naar bijvoorbeeld de toppen van de bomen hoog boven je, de dorre grond bedekt met bruine bladeren, waar van alles in ritselt en kruipt, de vrolijk fladderende en speelse vlinders, meest koolwitjes en atalanta’s, die om elkaar heen dartelen, de immense stilte, zon die gefilterd wordt door de bladeren heen, gevallen krieken, kwetsen, kroos, wilde appels en kweeperen die hun zoete geuren verspreiden en wolken insecten lokken, dat zachte zoemen in allerlei toonaarden, dat zo rustgevend werkt in zinderende dagen als deze en in het voorjaar en het najaar de vogels in al hun uitbundigheid. Een hele andere gewaarwording bij de plotselinge windvlagen die hier kunnen opsteken of bij de overheersende hitte.

Als je midden in de natuur zit, kan je niet anders dan haar beleven. Zonder de betekenis van het woord te kennen is ‘Shinri Yoku’ hier al een begrip geworden.

Nu met het plukken van de vruchten krijgt het nog een dimensie erbij. Wat is ze gul en vrijgevig, van bloem tot vrucht, ja zelfs het blad en het hout krijgen andere betekenissen en het kreupelhout krijgt haar waarde terug.

Ergens ver weg van ons leveren vrienden een zware strijd. We horen en zien iedere dag eventuele progressie, maar met kleine stapjes, millimeter werk. Wat is ver weg zijn moeilijk en hoe belangrijk zijn dan de lichtpuntjes, strohalmen vooralsnog, waar de hoop zich aan vastklampt met hun hele ziel en zaligheid.

Er is een bericht over het maakproces van ons beeld. De afwerking nadert voor ze eind september het glazuur in gaat. Wat een welkome afleiding om daarmee bezig te gaan. Een videofilmpje verduidelijkt veel. De vraag is: ‘Willen we daar zelf een vinger in de pap of mag vriendinlief op haar eigen scheppingsdrang varen’. Ik ben geneigd tot het laatste. Als maker geeft dat de hoogste voldoening, maar het is ook wel zo, dat de ontvankelijkheid meetelt. Het vraagt om samen te bespreken. Straks maar.

De citroenen zijn op, dus de Hibiscus wordt vanmiddag pas geplukt. Siroop maak je met citroensap en suiker en de bloemen van de struik, zonder stampers, meeldraad en zaadpeul. Je gebruikt alleen de bloembladen of de vlezige kelk. De druivensap is goed gelukt. Van ruim twee kilo druiven houden we 21/2 fles druivensap over. De pulp was al weg toen ik me bedacht dat ik er misschien mee had kunnen verven. Er hangen nog wat oude trosjes aan, dus wie weet. De teloorgang van de tropenhitte is uitgesteld tot woensdag. Nog even plan-plan.

De oudste van de rakkertjes heeft net zijn eerste wedstrijd achter de rug. Knulletjes van een paar turven hoog die fanatieker zijn dan menig prof. 12-0 gewonnen. Kleinzoon was goed voor 6 pegels. Zijn vader en diens tweelingbroer waren even oud toen zij begonnen aan hun voetbalcarrière. Een aandoenlijke en bewogen tijd, waarin ze leren om te gaan met winst en verlies, samenspel, kameraadschap en het leren beteugelen van emoties. In die zin is het een beste leerschool, zeker als je vader de leider van het team is en zelf een voetballer, die hetzelfde al op jonge leeftijd heeft geleerd.

De filosoof speelde vandaag voor het eerst op een groot veld. Het was ondanks verlies een goed gespeelde wedstrijd met een nieuw team. Die moeten nog even samen hun draai vinden en aftasten wat ze aan elkaar hebben. Maar de sfeer was goed. Na zo’n 30 jaar langs de lijn te hebben gestaan kan ik daar toch wel een beetje over oordelen. De zaterdagochtenden om 8 uur heb ik geen seconde gemist, toen men overging naar een ouder elftal en later gingen spelen.

Intussen zijn de vijgen bekeken en nog niet droog genoeg bevonden, dus staan ze buiten in de zon met een vliegenmand erboven en het brooddeeg voor een dagvers klein brood was nauwelijks gerezen. Toch afgebakken en het ziet er nog best aardig uit. Er past toch een iets grotere hoeveelheid deeg in mijn kleine nieuwe pannetje. Dus als de starter zich verdubbeld heeft, komt er een herkansing.

De druiventrosjes zijn geplukt. Goed voor een pan vol. Nu eerst afrissen en opkoken. Ondertussen heb ik ergens al een recept opgedoken voor een focaccia met druiven en gekarameliseerde uien. Daar kan ik wel mee uit de voeten. Nog twee dagen tropen en dan is het hier weer voorbij, ergo nog twee airco-keuken-dagen. Geen straf hoor. Daar ben ik graag aan het experimenteren.

De middelste van de rakkertjes, die zondag het familiefeest voor zijn verjaardag viert, kreeg gisterenmiddag ons cadeau toegestuurd. Een schattig wolletjeszacht knuffelschaap, dat in liefde werd ontvangen en ‘gewoon schaap’ is gedoopt. Het was dus ruim op tijd. In het weekend bezorgen ze niet. Lastig om niet bij de verjaardagen te zijn. Ik mis er altijd wel een paar met deze hoeveelheid grut. Volgend jaar maar weer.

Vandaag is ook het grote festival waar zoonlief en schone dochter en haar Molukse familie al maanden en dagen druk mee zijn. Ik duim voor een groot succes en helemaal voor een zonnetje. Hier had dat laatste geen probleem geweest. De jongste pork had ook een Maluku t-shirt aan. Wat staat dat stoer en koddig . Gisteren moest er opgebouwd worden, want er staan kraampjes, er is een podium voor de optredens en het parkeren moet in goede banen geleid. Vorig jaar hadden ze een eerste keer de organisatie gedaan en er is nu meer ervaring en wijsheid. Ik ben trots op ze en hoop op een succesvolle dag.

De bramensiroop is bijna op, gisteren nog zo’n heerlijke dorstlesser en dan is het morgen toch echt tijd voor de Hibiscus. Zo wisselt alles elkaar in harmonie af en kunnen we maar door blijven gaan.

‘Eigen haard is goud waard’ en in een variatie op een thema: ‘Niets droomt zo lekker als je eigen bed’. Vergeten op te schrijven, maar de sfeer was heerlijk en alle kinderen waren erbij. Om acht uur wilde ik de vijgen 12 uur te drogen hebben in de hete luchtoven op 55 graden, omdat er anders eenvoudigweg een hoorn des overvloeds aan jams en siropen wordt geschapen. En in het kader van ‘Wie wat bewaard die heeft wat’ leek het me een uitstekende gelegenheid om de vijgen te drogen, die daarna bewaard kunnen worden in een luchtdichte afgesloten pot. Heerlijk om te gebruiken in winterse stoofpotten.

Straks zijn de druiven aan de beurt om druivensap te maken. Veel trosjes hebben de make-over van het prieel niet overleefd, maar er zitten er nog altijd volgroeide trosjes tussen. De kruiwagen voor het snoeiafval en de verdroogde trossen, de mand voor de goede druiven, hoedje, handschoenen en bril voor de bescherming, snoeischaar in de aanslag.

Nog vier dagen hitte met een piek van 34 graden op zondag en daarna treedt eindelijk het leefbare klimaat aan. Dan kan er weer naar hartelust gepenseeld worden. Nu is het veel te warm in de Datsja.

Het boek van Maggie O’Farrel is erg boeiend en heeft me praktisch vanaf de eerste bladzijde gepakt. We hebben volop tijd om te lezen. Ergens in het ons gegeven tijdsbestek zullen we het luisterboek van De Hobbit een plek geven. Het wordt spannend nu Bilbo Balings met de eigengereide dwergen op pad is. Natuurlijk kennen we het verhaal uit de jaren zeventig van haver tot gort. In die dagen luisterden we naar de muziek van Bo Hanson daarbij. Dromerige sfeervolle muziek, die de sfeer van het onmetelijke woud, de tocht, de dreigingen, prima wist weer te geven. De oude originele LP heb ik in Nieuwegein, maar ik vind de muziek terug op Spotify, samen met de foto van de o,zo bekende hoes. Lief en ik hebben die plaat grijs gedraaid, over en over, tijdens het lezen van het kleine pocketboek en de drie dikke exemplaren lang. Wat gaaf om de muziek nu weer te horen. Lang leve het geheugen en daardoor de herinnering aan die dagen van weleer.

In de Groene Amsterdammer van deze week een artikel over de kapper. Vaak zijn zij, behalve haarspecialisten, ook uitstekend geschikt om je ei bij kwijt te kunnen en krijgen zij tijdens een behandeling hele of halve doopcelen gelicht. Tegenwoordig liggen er kleine doosjes met kaartjes naast de spiegel, die de kapper houvast kunnen bieden tijdens moeilijke gesprekken. Hun positie van ‘Dichtbij maar toch op afstand’ maakt hen makkelijker tot een vertrouwenspersoon. Als goede kapper weet je wie een hart wil luchten en op welke manier of wie alleen maar komt voor de knipbeurt. Dat roze doosje heet ‘de toolkit’ en geeft houvast zoals gezegd. Niet iedere kapper heeft iets dergelijks nodig.

Heel herkenbaar is de thuiskomst van een van hen, die minstens een uur de stilte wil die nodig is om bij te komen van een hele dag in contact zijn. Bij het werk op school en het vrijwilligerswerk was dat vaste prik. Een moment voor jezelf op de bank of in de volkstuin, niet hoeven praten, malen doe je waarschijnlijk toch nog genoeg. Gesprekken zijn niet zomaar weg te poetsen.

En dan is deze heerlijkheid voorbij. Wat een zoete zaligheid om drie dagen te mogen vertoeven in elkaars gezelschap temidden van natuur die groots is in haar kleinheid. Geen spectaculaire bergpartijen, diepe dalen of woeste rivieren, maar de stilte van een veelvoud aan boomtoppen in alle soorten en maten. Treurwilgen die diep buigen met hun wuivende takkenkronen, hoge beuken, een rij zwarte elzen vlak voor Öze Hobbithaz en geen ander geluid dan het gelui van een vermeende koebel, dat gisterenavond rond een uur of half negen ineens een schapenbel bleek te zijn toen die grote kudde schapen in een dichte drom over de weg werden geleid door de herder met zijn hond. De zon was ondergegaan en de hitte bleef nog even nawaaien in de prachtige zinderende kleuren van de verblekende lucht, alsof ze een perfect schemerduuster aan het voorbereiden was.

Het krassen van een specht, andere vogelgeluiden en het kalme gegraas van de twee schapen, de ranke ezel met haar zebrapoten, de oude bok met drie kleine bokken, die zich niets aantrokken van onze nabijheid. Ze kwamen zelfs even een klein onderzoek instellen naar de aard van de wezens daar, boven het dalletje waar ze liepen, voor het kleine hobbithuis. Pas toen er rond negenen geklapt werd, renden ze richting kraal, waar ze de nacht door zouden brengen. In de vijver plonsde af en toe een stevige karper neer, als ie had geprobeerd iets vleugeligs van boven het water te verschalken zodat de kringen tot aan de oevers reikten.

We luisterden ondertussen naar het luisterboek van de Hobbit, dat helemaal paste in dit decor. Eindelijk was er ook de bosuil, maar met wat korte kreten, niet zijn langgerekte geheimzinnige oehoe en konden we gaan slapen. Al met al het perfecte afscheid van deze wonderschone plek, haar vredige bewoners en dit lieflijke huis.

Rond tienen waren we klaar om te vertrekken en keerde ik Agaath, liep Lief richting eigenaar en kwamen ze samen al keuvelend terug wandelen. De eigenaar vertelde dat hij en zijn zoon er vier jaar met liefde aan gewerkt hadden en dat was zo duidelijk te zien geweest. Wij bedankten hem hartelijk voor alles en alles wat hij hier aan sfeer had gecreëerd en eigenlijk willen we nog eens terug als we bijvoorbeeld elektrische vouwfietsen hebben aangeschaft, waarmee we de wonderschone omgeving beter zouden kunnen opnemen inplaats van de twee gelopen kilometers. Al was het, al met al, ruim voldoende om juist in het moment te blijven en hadden we het gevoel het hoogste rendement van twee nachten en drie dagen verblijf gehaald te hebben. Het scheen ons ruim een week toe.

Na het afscheid reden we nog even de gemiste berg op en het was Hongarije zoals Lief dat nog kende uit de beginjaren van zijn verblijf hier in het land. Lieflijk en haastvrij, glooiende heuvels, grazende paarden en schapen, kneuterige boerenerven. Hier en daar een leegstaande vervallen stal, waar natuur zich doorheen had gevlochten. We reden terug naar de Hoff, vol goede herinneringen.

Bij aankomst werd de zuurdesemstarter gevoed, kwamen de laptop en de Ipad weer op tafel en werd het een soort overgangsfase van een nostalgisch samenzijn tot een mengelmoes van het hebben van veel ruimte, het gemak van internet en eveneens die natuur, maar wél op een vergelijkbare leest geschoeid. Natuurbeheer. Zorg voor al wat leeft.

We hebben heerlijk geslapen. Als een Hobbit mag ik wel zeggen. Zuslief vroeg zich af of we Gollem nog gezien hadden. Dat niet, maar je weet maar nooit. Misschien zit hij in een van die robuuste keukenkastjes verstopt. Dat doen dit soort elfen.

Lief hoorde hem het eerst, maar warempel, Gandalf, vermomd als wijze bosuil, liet zich horen in het woud. Mooi en intrigerend geluid als alles aardedonker is. Er is geen internet, maar niet getreurd. Ik had voor we hier naar toe gingen het Luisterboek van de Hobbit gekocht. Daar konden we gisterenavond aan beginnen. Heel grappig omdat voor een Hobbithuis te doen. Onze garderobekast was vast te klein voor al die dwergen-puntmutsen. Na hoofdstuk negen werd ik overmand door slaap en zijn we gestopt. Lief genoot nog even verder van de serene stilte, de sterrennacht en de nachtelijke geluiden, maar ik was al in dromenland.

Het ontbijt bestond uit eigen zuurdesembrood (zonder kneden, maar toch heel luchtig) en worst uit de kleine coöp in het dorp hier vlakbij. Piepklein, maar groter dan die uit ons eigen dorp en alles ging op maat en zuinig afgesneden. Vleeswaar tot je zegt dat het genoeg is en als je de juiste dikte hebt aangegeven, stukjes kaas op aanwijsbasis en ineens realiseerde ik me dat al die voorverpakkingen ervoor zorgden dat er ook veel meer verspilling van voedsel in het algemeen was. Vroeger werd alles afgewogen en op maat meegegeven tot en met de koffie toe. Ik zal eens vragen aan Lief of het winkeltje net zo rook als de Gruyter, daar ging je met liefde langs, alleen al om de geur op te snuiven.

Vogels horen we ook weer. Vanmorgen de koolmees, de merel, de boomklever, de staartmees, de Raaf, de glanskop, de vink, de Huismus en de middelste bonte specht en die bosuil natuurlijk, meerdere trouwens in een vraag en antwoordspelletje. Vanmorgen bij het aparte gebouw en de stallen van een complex waar ze aan boogschieten te paard deden, een Ijsvogel zelfs. Het was alleen op zaterdag open voor bezoek, dus helaas pindakaas, maar we konden wel het aparte gebouw zien en de ruimte er omheen met een groot koppel ganzen, die hun ongenoegen boven de twee blaffende waakhonden probeerden uit te snateren. Gak, gak, gak. Wel stonden er aan de overkant de paarden, tussen en rondom de bomen.

Ziezo, toen we na de wandeling in de verzengende hitte weer op ons schommelbankje bij de vijver zaten, bleek dat we alles bij elkaar toch twee en een halve kilometer gelopen hadden. Dat was al heel wat, zonder stoeltjes om te rusten tussendoor. Iedere keer zeggen we tegen elkaar dat we toch echt een draag-exemplaar mee moeten nemen, maar helaas, we vergeten het ook net zo makkelijk weer. Het liefst was ik trouwens de berg op gelopen, dan was het een fluitje van een cent geweest, maar dat zou helemaal mijl op zeven hebben betekend.

We hebben nog overwogen om uit eten te gaan, maar we doen het lekker niet. Het is heel fijn om hier op te gaan in de natuur. Te observeren hoe het groepje loslopende dieren, de geitjes, de bok, twee schapen en een ezel, zich kostelijk vermaken in de grote vrijheid rondom het huis en te luisteren naar de geluiden van het tweeduuster en de nacht, te genieten van de hoeveelheid Schrijverkes op het water ( En Guido Gezelle in mijn hoofd: ‘O Krinklend winklend waterding’). Gisteren dacht Lief dat er een grote vogel op het dak van het huisje zat, was het een geit. Haha. Dat kan als een huis is ingegraven in de heuvel. Dit soort kleine dingen, geloof het of niet, zijn de pareltjes. Bewust beleven, een prachtig cadeau.

Lang verwacht en dan toch gekomen. Door het Zselic Natuurgebied, waar het Tomtommetje van Agaath de draad uit het oog verloor, maar wij de weg al wisten. We hadden wijselijk de boodschappen al op voorhand gehaald, zodat we nu alleen nog maar recht op het doel af konden gaan. Om twee uur precies waren we er en appte ik onze komst door aan de beheerder, die onmiddellijk de sleutel kwam brengen. Alles wees zich vanzelf in het kleine huis. Ze hadden niets teveel beloofd. Het zag er prachtig uit en het is nu al een belevenis om er te mogen zijn. Het is vooral knap hoe de eigenaar dit alles eigenhandig bij elkaar heeft verzonnen. Van de lemen muren met de houten stammetjes er horizontaal in tot alle ophangsystemen, de piepkleine maar volmaakte keuken, de ronde ramen, de badkamer met kiezels betegeld.

Jarig had ik me de hele dag al gevoeld, door alle lieve vrienden en vriendinnen die appten, mailden, en talloze facebookberichtjes stuurden. Mijn eigen kroost, de kinderen op school, vrienden en vriendinnen, al mijn broers en zussen en aangetrouwd, ouders van school, die allang bevriend waren geworden, en niet te vergeten, mijn allerliefste tweelingnicht, die net als ik de vlag uit mocht hangen. Hoera. De 74 was aangetikt. Op naar het volgende ronde getal. Er is niet veel nodig om je de koningin te rijk te voelen.

Wat er aan schort in Öze Hobbithaz is het buitenmeubilair voor oude van dagen. Maar, niet getreurd, er ligt binnen een knalgeel zitkussen. ‘Van de nood een deugd maken’ leerde mijn moeder me al, ‘dankjewel moe‘, en daar ging het zitkussen mee naar buiten op de ruim betegelde rand van het huis. Ziezo, als een prinses zonder erwt zat ik daar te prijken. Wie doet me wat vandaag. Glaasje wijn erbij. Vandaag mag het, doe eens gek en de meegebrachte eenvoudige snacks, geroosterde noten, kaasstengels en zoetigheid. Een kinderhand is gauw gevuld.

De omgeving is van een kalme serene stilte, die het hele gebied omsluit. Het andere huisje aan het meer is ook verhuurd en af en toe hoor je de verdragende stemmen over het water. Dat klinkt alleen maar prettig. Er zijn hier zelfs weer vogels te horen, de specht en nog een paar tot nu toe ondefinieerbare vogels, omdat de app de locatie nog niet heeft achterhaald. Vlinders zijn er genoeg. Gelukkig hangt er ook een verrekijker in het huisje, dan kunnen we eventueel vogels spotten bij het meer. Wat zal het hier in het voorjaar smullen zijn.

Lief ziet eruit als een echte Bilbo Balings met een touwtje aan zijn bril, anders glijdt ie van zijn neus, zijn enigszins ruime korte broek en een T-Shirt erover heen met, ,in het handige heuptasje, daar weer overheen, zijn telefoon. Haha. Naadloos past ie in het geheel.

O ja, ook even wennen. Er is geen internet en geen tv. Heerlijk. We hebben allebei een goed boek onder handen, dus dat wordt een kalm avondje. De ezel en de geiten zijn nog niet in hun weide, maar de tekenspullen staan in de aanslag. Er valt hier vast wel wat te verhapstukken aan het vastleggen in schetsen en schetsjes.

In ieder geval is er inspiratie genoeg om in de Hoff met houten stammen aan de haal te gaan. Alles is hier van eerlijk hout gemaakt. Alle meubels op de zitzak na, de kasten, het huis zelf, het ingenieuze bubbelbad met ouderwetse stook eronder, als een. Kookpot uit lang vervlogen tijden. Zou dat als je uitgebubbeld bent, ten leste betekenen: ‘Beetgaar of Doorgebakken’.

Dat krijg je ervan. Doordat de dagen hier hun eigen ritme leiden en zich nergens over hoeven te buigen dan iets wat door ons invulbaar is; Oogsten, maaien, bakken, Jam maken en andere lekkernijen, gaat mijn agenda met de boel aan de haal en maakt er een potje van. Gisteren vertelde ik dochterlief in het telefoongesprek dat ik vandaag jarig zou zijn. Ik kon door de hoorn horen, dat ze haar wenkbrauwen hoog optrok. ‘Klopt dat wel Mama.’ Ik keek naar de datum. ‘Nee joh dinsdag dus, wat een sufkip ben ik.’ Maar kennelijk had agenda er nog steeds de maandag bij bedacht, want we reden naar de Hobbitstêe. Het was een prachtig tocht door de afwisselende glooiende heuvels van Somogye, een van de mooiste streken van Hongarije.

Het bleek een afgelegen plek te zijn, een eindje de heuvels in, en aan de voorkant stond een wat aangedaan huisje, maar erachter was die bijzondere Hobbitstêe, half in de heuvel gebouwd. Lief stapte uit en ging op zoek naar de eigenaar. Er kwam een man met een emmer voer aangelopen. Dat bleek voor de beesten naast de woning te zijn, een ezel en een geit. Vanachter het stuur zag ik beide mannen druk gebaren, bellen en weer gebaren. Breed lachend kwam Lief weer de heuvel afgelopen. ‘We zijn te snel lieverd, want je hebt pas voor morgen geboekt’, grinnikte hij. Ik keek op de reservering (vanmorgen trouwens nog gedaan, met die verkeerde associatie erbij), ja hoor, zwart op wit, van 1 tot drie september, Dus wél op mijn verjaardag, alleen was dat een dag later dan bedacht. Hoe kleine dingen kunnen samenspannen om een bezig hoofd de kluts kwijt te laten geraken.

We beloonden onszelf met een andere weg terug en kwamen langs het restaurant met het blauwe dak. Met een afzwaaier stopten we. Tijd voor een heerlijk maal. Twee vliegen in een klap, want behalve dit buitenkansje hadden we bovendien de sympathieke eigenaar en bouwer van het mooie huisje nu gezien, mochten we de sfeer alvast een beetje proeven, de omgeving bewonderen en zouden we wat meer boodschappen mee kunnen nemen. ‘Elk nadeel hep se voordeel’ en dan weten jullie wel wie ik citeer. Een citaat dat altijd opgaat, kan ik proefondervindelijk beamen.

Nu zijn we weer thuis en leven een dag uit de koffer. Haha. Morgen komen er nieuwe dagen, nieuwe kansen. Vanavond een oudejaarsfeestje voor twee. Ooit was er een tijd dat we één keer per jaar op vakantie gingen met vrienden in een groot huis in Homburg met kinderen, volwassenen, een hele bubs. Verjaardagen werden steevast gevierd op de Oudjaarsavond voorafgaand aan de dag zelf, met ‘Ollebollekes met schuursuiker’ vers uit de olie en rijkelijk bestrooid. Zo’n gekke term kon alleen maar daar ontstaan, omdat naast het rijke leven met veel mensen, het minder kost en voor ons in die dagen was er enorm luxe van ongewone streekgerechten uit het Limburgse land, kampvuur, picknicken op de heuvels, drank in overvloed, oppassers, gezelligheid en kwinkslagen voor iedereen en er heerste één grote gedeelde vrolijkheid. Te bedenken dat de helft van die groep er nu helaas al niet meer is. Maar wat fijn om terug te kunnen denken aan die wonderschone herinnering.

Dochterlief belde vanmorgen. Gezellig. Er passeerden wederwaardigheden die je doorgaans zo’n beetje mondjesmaat onder de loep neemt als je elkaar regelmatig ziet. Maar mijn contact met de kinderen in deze maanden bestaat uit bellen en appen. Soms met video, soms zonder. Dat laatste praat altijd makkelijker. Het is als een goed gesprek tijdens een wandeling. Hoe soepel glijden de onderwerpen dan langs, waar het tegenover elkaar aan een tafeltje weleens moeizamer wil gaan. Alhoewel. Afhankelijk natuurlijk van de tijd die je hebt om elkaar aandacht te geven.

Een keer per jaar ga ik met vriendinlief een dagje op stap en daar valt het gesprek samen met zeeën van tijd afgewisseld met tafeltjes en wandelen. Heerlijk vind ik dat. Een van de vrienden merkte op dat hij het zo ‘Zen’ lopen vond met mij. Haha. Ja, harder gaan die benen niet als er onvoldoende lucht in het vat zit. ‘Kalm aan dan breekt het lijntje niet’ én “Kalmte zal U redden’. Ook heel bijzonder was een wandeling met een andere vriendin, waarbij we van tevoren hadden afgesproken de hele wandeling niets te zeggen. Hoeveel zich dan openbaart, is een wonder. De kleinste details worden opgeslagen. Een veertje aan een blad, een vogel in de toppen, een gekerfd hart in een stam, de holletjes van een bosmuis, de koperen kleurschakeringen van het blad, een pad bezaaid met voze beukennoten, het kraken van voetstappen over de kleine takken, het knarsen van grint over het wandelpad, het ritselen van bomen in de wind. Het bos keert haar binnenste naar buiten voor jou, zolang je er open voor staat.

De hele maand augustus is het te warm geweest om te gaan wandelen. Er zijn hier heerlijke bosrijke plekken te vinden. Morgen hebben we ons eerste uitje weer sinds lang. Ik heb een verblijf van twee nachten aangeboden gekregen van Lief als verjaardagscadeau. Niet in een of ander chic hotel of een lieflijk natuurhuisje maar in een Hobbitstêe. Een piepklein huis, maar zo ongelooflijk romantisch. Of we het slapen zullen redden, valt nog maar te bezien, want het bed is een hoogslaper met een heel Hobbits trappetje. Maar er is een vijver voor de deur. In het ergste geval kunnen we de matras altijd nog naar beneden slepen, hadden we ons al bedacht.

We mogen ‘Bilbo Balings en consorten’ spelen. Na drieën moet je niet meer gaan wandelen in het aangrenzende woud want op één september is de jacht begonnen en dan wordt er met scherp geschoten.

Er is wel levende have. Geitje, ezel en klein grut en niet onbelangrijk er is een restaurant, kennelijk. Ik zal me extra feestelijk voelen en het is een compensatie voor het gemis van mijn lieve schatjes, die op allerlei manieren altijd wel aan me denken.

Er kan dus wel gewandeld worden, want bossen zijn er genoeg en dan in verband met die allesbehalve losse flodders vervroegd terug om rond het huis te scharrelen. Het boek van Pieter Waterdrinker is uit en ik begin aan ‘Land’ van Maggie O’Farrel die ook het boek ‘Hamnet’ heeft geschreven waar pas een verfilming van uit is. Het begint veel belovend, dus ik ben benieuwd. Het boek van Waterdrinker is rauw en heftig, onverbloemd komt de oorlog in Oekraïne aan bod. Het is geen opkikkertje, zal ik maar zeggen, maar goed verteld en behoorlijk beeldend beschreven. .

Gisteren al vast een brood gebakken om morgen mee te nemen. Het werd een zuurdesem zonder kneden en is bijzonder goed gelukt. Ik ben benieuwd hoe ze er van binnen uitziet. Ik dacht dat ik morgen al jarig was, maar het is pas dinsdag. Geduld is een schone zaak.

WordPress brengt een herinnering aan mijn vrijwilligerswerk naar boven op de dagopname en de afdeling van de oncologie in het ziekenhuis. Bij aankomst verwisselde ik mijn kleren voor een uniform waarbij het jasje met een licht en dun grijs/wit streepje herkenbaar te onderscheiden is van het uniform van een verpleegkundige. Ik ben gastvrouw in de meest ruime zin van het woord, maar waan me soms terug in het AZL in Leiden, waar ik als verpleegkundige rondliep. De nodige ervaring daar opgedaan komt me hier goed van pas:

Mijmering van 29 augustus 2019

Wat gaat de tijd hard. Ze glipt als zand door de vingers.

Op de dagbehandeling wordt de Tijd in aantallen gevat. Het aftellen gaat aan de hand van de chemo’s die volgen. Nog drie keer, nog zes, nog een. Sommige mensen komen iedere week, anderen om de drie weken. De een ziet er als een berg tegen op, de ander ondervindt er weinig hinder van. Er is geen peil  op te trekken. Ik lees de gezichten

Achter hun ogen ligt een hele wereld. Het zijn kleine gebaren die het onderschrijven. De kunst is om zonder al te veel woorden te begrijpen. De prietpraat is de afleiding. Zelfs daarin zit leed of geluk verpakt. Over mijn Henna-haren bijvoorbeeld. ‘Wat een mooie kleur haar is dat’, merkte iemand op. Ik openbaarde mijn geheim. Onmiddellijk brandde het sjaaltje op mijn netvlies en wist ik dat ik was vergeten te vragen naar haar kleur. Bespreekbaar maken van gemis is makkelijker dan het zwijgen erover. Ze is jonger dan mijn dochters zijn.

Een praatje met twee lichtgrijze ogen waar ook een wereld achter schuil ging. Diagnose voor opname bracht een acute verwardheid. Dochter had haar midden in de nacht op zolder aangetroffen en haar met zachte hand naar beneden geleid. Dat en al haar twijfels over het ongewisse, de gaten in haar geheugen, wilde ze met me delen. Alle andere opmerkingen getuigden van veel meer dan alleen dat. Long en uitzaaiingen, ruggenwervels die vastgezet moesten worden, scan van het hoofd. Ik telde op en de som der delen bood nauwelijks perspectief. Maar het bleef bij haar optimisme steken. Geen zorgen voor de dag van morgen. Lichtgrijze ogen vol vertrouwen, maar ook met angst. De mens ten voeten uit.

De vrouw bij het koffiezetapparaat had af en toe een loopje nodig. Heel even de lange zit onderbreken. Als het mee zat,  was haar man voor twaalven weer klaar. Ze gingen naar Terschelling. Eiland van ons huwelijk in een ver verleden. Daarna kwamen ze op maandagen. Ze had er vertrouwen in omdat haar man er in geloofde. Hij was al drie jaar de strijd aangegaan en voelde zich nog steeds goed. Bij afscheid kreeg ik van hem een galante handkus. Er zat geen spoor van sentimentaliteit bij. Een welgemeende dankbetuiging voor de prietpraat, de verdieping , de humor en de kopjes koffie.  Van de vrouw een warme handdruk. Tot op Terschelling misschien een keer.

Mijn eerste voetmassage bij de vrouw met een naam als van een chique Engelse dame uit de tijd van Miss Marple van lang geleden. Ze had de warme sjaal afgegooid, en lag boven de dekens met dikke sokken aan. De voeten waren ijskoud. Daar zat het probleem. Extra voorzichtigheid was geboden omdat de zenuwen overgevoelig waren. Voorzichtig masseerde ik mijn kennis in en ontlokte haar verhalen over de beleving van een week lang ziekenhuisopname. Het verlangen naar het vertrouwde huis, over de eenzaamheid van de stille kamer, het geweeklaag op de gang. Voetstappen die indringender zijn dan normaal, het wachten op een verlossend woord. Bij het afslaan van de voeten voelde ze zich als herboren, het doorgaans betonnen voetstuk weer als levend. Kleine taken met grote effecten.

We zijn brengers van de afleiding. een andere noot op de zang dan die van doktoren en verpleging, een klein beetje van Tao en een klein beetje van mezelf. De wereld draait door, maar hier blijkt ze altijd weer even stil te staan en soms zelfs helemaal te stoppen.

De gang was lang. De draaideuren voorbij bracht een rugzak aan lome warmte. De twee konijntjes op het gras bij de parkeerplaats hadden het hazenpad gekozen. Op de lantaarnpaal zat een buizerd en keek met argusogen naar beneden. De middag strekte zich uit.

‘Je bent er maar druk mee’, schreef een vriendin bij het verhaal van de kwetsen. Inderdaad. Het voordeel is dat je tot in lengte der dagen geen jam of iets anders lekkers hoef te kopen. Het is allemaal in een handomdraai verkregen. Nou, dat laatste klopt niet helemaal. Als Lief de pluk heeft gedaan, hij is net een paar centimeter langer dan ik en kan makkelijk bij overhangende takken, dan kan ik ermee aan de slag. ‘Zen zitten zijn’, oftewel bak met pruimen op schoot, zeef voor de pitten op tafel, aardappelschilmesje in de aanslag en ontpitten maar. Een simpel en toch geconcentreerd werkje, want tegelijkertijd inspecteer je het fruit op kleine meelifters, die graag gangetjes graven als een Holle Bolle Gijs in Luilekkerland. Die mogen vervolgens op de composthoop, waar ze vast weer een andere bestemming krijgen.

Luilekkerland, dat is de juiste associatie voor de Hoff in deze oogstmaanden en laat het ‘Lui’ er dan maar vanaf. Nu komt het erop aan. Gisteren was het zuurdesembrood aan de beurt, een kwetsentaartje met kwark en bladerdeeg, en de jam. Wat geven kwetsen een verschrikkelijk fraaie kleur als ze verwerkt zijn. Karmozijnrood fonkelt me tegemoet in de rode jampotjes. ‘Neem je een potje mee in November’, wil zoonlief weten en ook schone zoon bestelt er vast een. Fruit dirigeert. Vandaag is de vijg weer aan de beurt.

In het boek ‘Brieven aan Miyo’ van Martin Bootsma komt een onderwerp aan bod naar aanleiding van het boek ‘Meester van de Zwarte Molen’ van Ottfried Preussler, dat op de leestafel van groep zeven lag. Een groep leraren uit Antwerpen was daar op bezoek en bij het zien van dit boek ontlokte dat de opmerking dat ze dergelijke oude boeken niet meer lazen op hun school. Sterker nog, ze hadden alle leesboeken van voor 2000 uit de bibliotheek verwijderd. Het bracht me terug bij het laatste jaar voordat wij als Jenaplanschool een fusie zouden aangaan met een katholieke basisschool en er een nieuwe directeur werd aangesteld om dat in gang te zetten. In het kader van twee scholen samenvoegen werd dezelfde regel gehanteerd als hierboven en gingen alle boeken van voor een bepaald jaar naar het oud papier. Mijn hart bloedde. Hoe kon men. Hier foeterde de gepassioneerde leraar tegen de groep: ‘Gaat het om de ouderdom van een boek of om de kwaliteit ervan? Dit boek is een tijdloos meesterwerk, je moet bijkans gek zijn om dat boek uit je bibliotheek te verwijderen’. Hij verwoordt precies waar het omdraaide in die donkere dagen. Ik werd er fysiek onpasselijk van toen we de ravage met lede ogen aanzagen. Waar zouden we zijn zonder alle grote klassiekers der aarde.

Mondjesmaat komt het wereldnieuws binnen. We zijn hier erg ontdaan van wat we in het journaal over de vloedgolf in Nepal en Tibet te zien krijgen. Heel duidelijk wordt dat de natuurkrachten op hun hele eigen wijze hun weg blijven zoeken, door roeien en ruiten, daar helpt helemaal niets tegen. Vriendinlief en haar man zouden in de herfst weer naar Nepal afreizen waar ze het onderwijs al vele jaren ondersteunen. Op die manier komt het extra dichtbij omdat je veel meer hoort over de gezinnen in het dorp waar ze verblijven en je de kinderen leert kennen aan de hand van foto’s en filmpjes. De algemeenheid krijgt een gezicht en betekenis. Lief merkt op dat de natuur op zoek is naar het nieuwe evenwicht en zich daarbij niets aantrekt van de mensheid. Als al die machthebbers zich daar nou eens over zouden buigen. De ene stap zet een andere in werking, alle radertjes zijn met elkaar verbonden. Nietigheid en nederigheid ten opzichte van de natuur zijn de woorden die op dit moment op de Hoff de boventoon voeren.

Lief snoof diep. Nog net niet handen wrijvend kwam hij binnen. ‘Wat een heerlijke geur, jammer dat je het zelf niet kan ruiken’. Een factor van het koken dat absoluut bijdraagt aan de feestvreugde is een bommetje vol aan geuren. Als dat wegvalt is het eigenlijk alsof het koken platter wordt. Er valt weliswaar nog veel te genieten. Bij iedere handeling die ik volgens het recept moet doen, vloeit er weer een herschikking van kleuren in mijn pan en kleurt de jus uit tot goud. Het vergt vooral tijd én veel geduld. Uien karamelliseren in een gietijzeren pan vraagt om de nodige sereniteit, waarbij je voortdurend het goedje angstvallig in de gaten houdt of het al is geworden zoals jij verlangt. Sudderen op inductie is een uitdaging op zich.

Tomatenpuree toevoegen wordt een heilige handeling als je ter plekke wacht tot het ware aroma vrij komt en de kleur van de puree van rood naar bruinrood trekt. Nu komen de zoete smaken naar boven. Dit is de ware beschrijving voor als je niets ruikt en je gaat iets bereiden. Het recept dat ik aan het maken ben is van de hand van Maman Fari en wat ben ik blij dat ik deze site heb ontdekt. De maker ervan heeft de kookkunst van zijn moeder als basis genomen en uitgebreid weergegeven. Ze is de belangrijkste schakel voor mijn hinkelen op één been. Haar opmerkingen, de do’s en don’ts lijken betuttelend, maar dat zijn ze niet. Ze zorgen ervoor dat je de kern van het Perzisch koken eigen kan maken zonder er ooit geweest te zijn of zoals je het op de wat onbeholpen manier van een Perzische vriend ooit hebt leren maken. Het is eigenlijk de vervolmaking van mijn eigen ervaringen met de Perzische keuken, ondanks het handgeschreven boekje wat in mijn bezit is. Tot mijn grote vreugde zijn wel de juiste kruiden hier omdat ik ze meegenomen heb vanuit Nederland.

Nog een dingetje. Ik wil er Chelow met een goudgele Tahdig bij serveren. Een heerlijke langzaam bereide rijst met de hemel onderop in de pan, maar dit keer in mijn nieuwe rijstkoker bij wijze van experiment. Ik durf daarbij nog niet echt saffraan aan het geheel toe te voegen en mijn bodem bestaat uit matze, maar het lukt. Van hier af aan kan ik verder experimenteren. In mijn pannetje is de wereldvrede allang getekend. Perzische rijst met Hebreeuwse matse is samen een hemels gerecht. Iets om over na te denken.

Het enige nadeel is dat de tijd verdwijnt als sneeuw voor de zon. Ik had nog wat willen schilderen, maar daar komt nu niets van. Alles bij elkaar vergde een en ander praktisch de hele dag, maar het was geen straf. Je bent bezig in het moment, elke handeling wordt met zoveel aandacht uitgevoerd dat er van je lepel absolute liefde regelrecht de pan in stroomt. Het is een weldadige bron van kalmte in een roerige wereld en bij tijd en wijle is het nodig voor een juiste balans.

Lief is met zijn tropenrooster, dat helaas nog steeds nodig is omdat de temperatuur opnieuw is opgelopen, in de middag vooral in de weer met de stamboom van zijn familie, waarbij er zelfs wortels te vinden zijn op het eiland Nias. Eigenlijk schrijft hij een boek, want hij zit er helemaal in en het is een boeiend gegeven, dit stoeien met archieven, AI en eigen waarheidsbevindingen om er een volstrekt eigen verhaal van te maken, en ervoor te waken om de verbeelding een rol te laten spelen.

Ik droomde en het was een heerlijke droom. Alle vrienden waren er en we hadden het over Les Indes Galantes van Rameau. Dat was het juiste stuk waar ik gisteren naar op zoek was. Een van de vrienden riedelde er een stukje van op zijn viool. Waar kwam die ineens vandaan. Ik werd bejubeld en geprezen en dat is een plezierig gegeven. Gaat op zo’n moment het spreekwoord op: ‘Als je jezelf niet kietelt, een ander doet het niet?’ In ieder geval was de droom een en al vrolijkheid en we neurieden en schalden erop los op de opzwepende maat van de muziek: ‘POM, pompompompom, POM pompompompom’ met zwaaiende armen en woeste bewegingen als waren we het ballet van de Opéra de Paris die een moderne vormgeving van het stuk met klaplopers, zwervers en ontspoorde jongeren ten beste gaf. Het was een zalig wakker schrikken in dat korte half uurtje, na de muziek wezenlijk beluisterd te hebben. Een heerlijke droom kan je in korte tijd het gevoel geven volledig bijgeslapen te zijn, ondanks de door mug verstoorde nacht.

In de geschiedenis die WordPress me aanreikt, staat een memorabel voorval uit het dagboek van mijn moeder. Mijn moeder had tot haar grote verdriet twee grote euvelen. De spataderen die als trossen op haar benen lagen en die te wijten waren aan de grote kinderschaar, en de vetbulten op haar hoofd, die als woekerend onkruid overal tussen de was-en watergolf omhoog schoten. Ze vond het een vreselijk gezicht. Een bult was zo erg dat het niet meer te maskeren viel. Dat vroeg om een rigoureuze aanpak. In de herinnering van 2018 schreef ik dit aanloopje naar haar eigen verhaal:

Op woensdag 8 mei 1985 was het dan eindelijk zover. Mijn moeders ‘Operatie vetbult’was achter de rug. Ze hield haar zenuwen in bedwang maar het voelde voor haar als het zwaard van Damocles! Ze schreef in haar dagboek:‘(…)Hè hè, die dag waar ik als een berg tegen op zag is voorbij!!!(…) Koffie en om tien uur Ouderijn (Oudenrijn ziekenhuis) waar ‘t ‘Komt U maar, Mevr. van der Linden’ was, met kloppend hart ik achter haar aan. Blouse en schoenen uit en omdat ik mijn zwarte overgooier aan had moest die ook uit. Ik had gelukkig een zeer nette witte onderjurk aan! Op mijn buik op de brancard. Zuster doorzetter zei lief: ‘Er vlak bij zitten er nog twee, die halen we ook weg, ‘t is toch verdoofd’ en de dokter begon prikken te geven.! ‘Die prikjes doen eventjes pijn hoor,’ zei ze. Ja, dat voelde ik ook wel. Toch was het snel gebeurd en die grote bult had ‘n knikker van 2 cm doorsnee. Dokter liet ‘m aan me zien. Blijven liggen! Ik dacht dat het klaar was, maar de hechtingen moesten nog. ‘n Griezelig gedoe vind ik zoiets. ‘n Andere zuster ging mijn haar uitspoelen, wat een service hè en volgende week gaan de hechtingen eruit. Toch wel wat dizzy ging ik een uurtje naar bed en heb me de hele dag kalm gehouden.(…)’.

Mijn moeder en haar gemak houden waren twee niet te rijmen begrippen. Zodra de zon scheen wipte ze wel even op de grote ligstoel en genoot een half uur om daarna direct weer aan te vangen met het niet aflatende huishouden, de verzorging van mijn vader na zijn hersenbloedingen en de boodschappen die her en der bijeen gesprokkeld moesten worden. Ik ken het. Pas hier en nu heb ik geleerd om mak-an te houden. Daar heeft zij nooit meer de kans voor gekregen toen ze op 71 jarige leeftijd overleed. Eeuwig zonde.

Er valt siroop te maken van de Hibiscusbloemen. Nu moet je weten dat er hier in bijna elk grond of tuin wel een of meerdere hibiscussen staan. In de Hoff staan er zowel paarse als witte soorten. Ik herinner me de geur niet meer precies, maar weet dat ze zo’n heerlijke bloemengeur hadden. Natuurlijk is die siroop een overweging waard.

Kleinzoon heeft zijn eerste introductieweek, of nou ja, drie dagen, in Amsterdam. In het weekend noemde hij nog even dat hij die maandag een tentje nodig had. Gelukkig hebben we een grote familie en mensen met bejaarde skeltertjes. Op de valreep kon alles nog geregeld worden. De telefoons moesten worden ingeleverd bij de organisatie. Slim. Er is op die manier veel aandacht voor de intro en voor elkaar, maar arme dochter en schone zoon hebben nog niets gehoord. Mijn moeder zei in zo’n geval: ‘Geen bericht is goed bericht.’ Dat moest je wel geloven in de tijd dat er alleen nog maar draadtelefoon was en pubers zes weken gingen trekken in het buitenland, zoals Lief en ik in Spanje en later in Denemarken en Zweden en dat alles in de roerige jaren ‘70.

De kwetsen zijn rijp, schreef ik al. Nu ken ik een recept van zo’n dertig jaar geleden. Perzische Koresht-e-Aloo, een pruimenstoof met rundvlees. Dat is een uitdaging op zich. Het is heerlijk, mits goed bereid. Morgen maar eens een poging wagen en dan opdienen met de Perzische Tahdig, die heerlijke geurende rijst.

Vanmorgen zat er een middelgroot grijs vogeltje met een uitzonderlijk lange staart voor zijn omvang en met rode ogen op de oprit. Ze deed zich naarstig tegoed aan de kleinste kruimeltjes. We hebben het opgezocht want we hadden er nog nooit zo een gezien. Het bleek een diamantduifje te zijn, een vrouwtje. De kleinste duif die er is en die in Australië in het wild voorkomt maar hier kennelijk alleen in vogelparken en volières wordt gehouden. Hij was er inmiddels al weer van tussen. Toch heel bijzonder.

Schone dochter heeft de tentoonstelling ‘Mahina Maluku’ georganiseerd in Huis Kernhem in Ede. Ze loopt van 22 augustus tot 6 september. Huize Kernhem is elk weekend geopend. Het is bedoelt om de Molukse vrouwen te eren die de culturele en emotionele spil van de gemeenschap vormen. Er zijn werken te zien van 8 Molukse kunstenaars en fotografen, allen vrouwen, en het geheel maakt deel uit van het bredere festival Katong Maluku. Dat doet ze dan toch maar tussen alle bedrijven door. Respect voor de lieverd.

Vanmiddag moest ik op zoek naar de muziek onder een modern balletstuk annex operette, waarvan ik een flard op de Socials had gezien en dat me zo aansprak. Ik herkende de klassieke muziek, maar wist de naam niet meer. Het was zoeken naar een speld in de hooiberg, maar met veel doorzettingsvermogen en onverzettelijkheid zijn we er samen in ieder geval achter welke muziek er onder was gezet. Het was de Cantate ‘O Fortuna’ het slotdeel van de Carmina Burana van Carl Orff dat in 1937 in premiere ging en waar ik helemaal weg van ben, maar van wie de titel en naam was blijven steken achter een van de stoffige deurtjes van mijn al wat getaande geheugen. Nu moet ik nog achter de naam van het balletgezelschap komen. Eerst maar genieten van dit hervonden boeiende en opzwepende werk.