Ocean Vuong heeft een mij onbekende wereld beschreven en toch ook niet. Delen herken ik uit mijn eigen jeugd, diep ik moeiteloos op. Niet de gebeurtenissen, maar het gevoel dat het omlijst. Tijdloos gevoel door jaren heen. Minder fragiel dan de manier waarop hij speelt met taal, waarmee hij door de tijd schiet.  De verhalen van zijn oma en haar dochters, van hemzelf als hij al over flitsende oplichtende schoenen schrijft. Uit de eerste fragmenten blijkt dat ik jonger ben dan zijn oma. Schijnbaar moeiteloos zet hij pijn naast vreugde en liefde naast haat, lelijkheid naast schoonheid, vormt er zijn moeder mee, zijn oma, zichzelf. De wrange figuren die hem treiteren, trotseert hij met de verhalen in zijn hoofd, de associaties.

\

De vorm van dit debuut, een lange brief aan zijn moeder, die niet lezen kan is herkenbaar. Het danst op de toppen van de tijd en het gevoel. Op mijn eigen manier zijn mijn pogingen er, om het verhaal van mij en mijn moeder te vertellen. Het gedeelde leven, dat steeds blijft steken in omstandigheden, werkdruk, onbegrip, het persoonlijke. Ik open mijn document en pel ze uit, herinneringen en fragmenten:

Fragment: Zuslief en ik zitten op de bank. We hebben het over onze ouders. Onze benen opgetrokken, een kop thee onder handbereik, vertellen we elkaar de intiemste verhalen van nu, van vroeger, over de opvoeding. Woorden stromen en krijgen betekenis, die de prietpraat van even daarvoor overhevelt naar een diepere laag. Haar moeder en mijn moeder lijken niet op elkaar. Ze vertonen raakvlakken, maar de verschillen zijn groot. Ik bedenk dat dat voor ieder van ons geldt. Een gezin met elf moeders. 

Fragment: Ik zit in Vlieland in een hotel en kijk uit het raam. er zijn veel plekken geweest waarvan ik hoopte ze met je te kunnen delen. Dit is er een van. Maar als compensatie delen de zussen en ik de verschillende deeltjes jou. In elke nieuwe vorm ben je erbij. Geen heldenverering. Heb me af zitten vragen of het plotselinge vertrek de aanleiding is voor de lange zoektocht naar de aanvaarding van die ongeschreven regel: Dood is dood.

Herinnering: De wereld lag op straat. Daar werd gestoeprand, was de maan rond en vlogen de kaatsenballen in een ritme achter elkaar op de stenen schoolmuur tegenover het huis. De grotere meiden in de straat pasten op de kleintjes. De buurvrouwen stopten ons vol met drie in de pan en witte boterhammen met suiker. Achter onze poort lag parallel aan onze straat het slachthuis. In de flat daartussen woonde de mijnheer met de zalvende bloedeloze handen. Hij was al dood, maar de rest van zijn lijf wist het nog niet. Hij liep iedere zondag voorbij op weg naar de kerk met die marmerwitte handen. Ik droomde mijn nachtmerries door hem bij elkaar.

De laatste herinnering met een schrijnende rafel: Het was een druilerige dag. Mijn vader bleef in zijn stoel zitten kniezen en wilde niet mee. De kinderen op de achterbank, mijn moeder naast me en ik reed naar een zoete herinnering. Het Bos VoorDaan in Groenekan. Daar, waar we lang geleden met de fiets naar toe reden of met de volgepropte Deux Chevaux en genoten van de altijd wat mossige boslucht. De bodem veerde op in tinten groen en bruin Er groeiden paddenstoelen in de zomer, zwammetjes. Die van te veel vocht en weinig zonlicht. Ik had een fototoestel tweedehands op de kop getikt en schoot enthousiast om me heen. Die ene zonnestraal, die op haar haren viel, een stukje van haar schouder en de blauwe jas. Ze riep naar de kinderen en wilde dat Bobby er nog was. Die zou uitgelaten rondrennen op zoek naar alles wat bewoog. Voetjes glibberend aan de rand van de vijver aan de rechterkant van het pad. Moe met waarschuwende blik. Moe met de jongens, lachend. Moe in het midden met de meisjes hinkepinkend over de omgevallen boomstammen. Het weinige licht zette het grijs in zilveren gloed. Ik klikte en klikte.

Een week later zouden de foto’s  de enige stille tastbare getuigen zijn van haar bestaan. Het rolletje werd ontwikkeld. Ik wachtte met spanning. De foto’s keken me wazig en mistig aan. Het beeld, haar beeld, was zo onzichtbaar als de rauwe realiteit. 

Vuong spon zijn eigen gevoelens uit in zijn prachtige taal die de sprakeloosheid van zijn moeder woorden gaf en hun gedeelde leven ragfijn etste tot in elke waarneming en tot in het diepst van de ziel.

 

 

Zoonlief vond het niet nodig dat ik kwam kijken bij zijn wedstrijd. Moeder eigenwijs en toch weer en wind doorstaan en daar speelde hij de sterren van de hemel. Weliswaar verloren ze nipt met 3-2, maar de centrale verdediger stond als een huis. Of is dat weer moederlijke trots. Enfin.

Door en door koud zat ik om twee uur in de auto. Tijd om op te warmen en waar kun je dat beter doen dan in een klein en vriendelijk museum. Larense Bon ton en de tentoonstelling Weer en Wind, van Avercamp tot Willink, met grootheden als Hendrick Avercamp, Jan Mankes, Jan van Goyen, Piet Mondriaan, George Hendrik Breitner, Isaac Israëls, Hendrik Johannes Weissenbruch, Jan Sluijters, Maurits Cornelis Escher en Carel Willink.

‘Nevelland’ van Jan Mankes

De audiotour bevatte passende gedichten van de Genestet, Gezelle, Pareau, van Geel,  Kouwenaar, Bernlef en Campert. Overal op de muren stonden regels uit gedichten. Woord en beeld onder een noemer, het was een heerlijke duik in het diepe. Mooie kleine juweeltjes zaten ertussen, zoals de twee paneeltjes van Jan Mankes: Nevelland en Uitzicht op het atelier. Zo de moeite van het aanschouwen waard. Zacht, omfloerst en in dat dromerige spannende Mankeslicht, streek voor streek bedachtzaam.

‘Japans meisje met lippenstift’ van Isaac Israëls

Het was boffen, want daarnaast was ook de tentoonstelling Vrouwenportretten, een verzameling van William en Anna Singer. Verlies je in de vrouwen, die ons bezien vanaf het doek. Hooghartig, ingetogen, uitdagend, peinzend en neergezet door de ogen van schilders als  Van Dongen, Sluijters en Leo Gestel, maar ook de klassieken Wally Moes, Dooijewaard, Martin Borgord of met de  impressionistische kijk van Breiner, Israëls en Coba Ritsema. Er zitten juweeltjes tussen.  Als het er nog in kan, na al dat moois is er als toetje de tentoonstelling: The white blouse’ van Marie-Jeanne van Hövell tot Westerflier portretten van bekende en onbekende Nederlanders die de witte blouse op een volkomen eigen manier uitdragen. De foto’s zijn analoog geschoten. Prachtig werk, maar ik moet er nog eens voor terug. Het hoofd zat vol.

Jan van der Kooi. ‘Raam’.

Door de tentoonstelling liep ik tegendraads terug. Nog even stil staan bij de juweeltjes. Het gedicht van Campert: ‘Sterren vroren in het raam/ ik blies een wak in het glas/buiten bewoog het licht zich niet/ ‘onder een prachtig schilderij van Jan van der Kooi. Aandoenlijke herinnering aan de ijsbloemen op de ruiten achter de Beatle-gordijnen in de Amandelstraat. De rit terug was lang genoeg om alles te overpeinzen. Hoeveel schoonheid een mens hebben kan.

Marshmallows

In de avond stond er een afspraak met schoondochterlief.. Ze had een linkje gestuurd met een lichtjestocht op fort Rhijnauwen. Natuurlijk ging ik mee. Het was de eerste keer na de komst van de kleine man, dat ze er opuit trok. Graag trakteerde ik haar op de heroverde vrijheid en herinnerde mijn afhankelijkheid van baby, luiers en voeding in de eerste maanden van het moederschap. Waar ik in alle onbevangenheid een volle duik in het ongewisse had genomen en de wereld voor maanden alleen maar baby schreef.

  Rhijnauwen

Het was druk en pikkedonker. De groep werd in tweëen gesplitst en we konden op pad. De sfeer was prachtig. Grillige Mankesbomen tekenden zich af tegen het avondlicht en alleeen daarom al was het de moeite waard. De kaarsjes, de glühwein en warme chocomel, de marshmallows en de vuren , die warmte in de nacht flakkerden, omlijstten het verhaal van de sprokeverteller over het spinrag in de boom en de vergeten spinnetjes.

Stevig gearmd liepen we zo ver mogelijk van de kleine groep vandaan, opdat het bos ons haar geheimen zou openbaren op dit ongewone tijdstip. Het was de enige juiste sfeervolle afsluiting van een dag met verrassingen.

Het waken was niet meer nodig. Ergens is er iemand, slechts zes jaar ouder dan ik, weggegleden en gelukkig bleek er toch een dochter te zijn, die liefdevol kon waken. Dat verzacht de scherpe kanten van het lijden. Het betekende ook dat er een dag van overpeinzing voor me lag.

Het nieuwe boek is besteld, ‘Op aarde schitteren we even’ van Ocean Yuong. Het is al onderweg. Ook hebben drie kinderboeken mijn aandacht. Ze passen prachtig in het nieuwe themanummer van Mensenkinderen. De uitgevers zijn aangeschreven en vanaf nu ben ik officieel kinderboekenrecensent. Het voelt als de gouden regen uit het sprookje van Vrouw Holle. De kroon op het werk.

Ik zocht op televisie de film ‘Marriage Story’ van Baumgarten, vanwege de lovende kritieken. Het hele verhaal wankelde voor mij vooral op de bijrollen. De schoonmoeder, de bemiddelaarster, die weliswaar goede argumenten aanvoerde om de strijd aan te gaan, maar ook pittig sturend was. Onderaan de VPRO-review stond het volgende: ‘het hangt voor een groot deel van jou als kijker af – of je een romanticus of een pessimist bent, gelukkig getrouwd of recent gescheiden, jong of oud – wat voor film je uiteindelijk te zien krijgt. En precies die gelaagdheid maakt van Marriage Story een imposant en onvergetelijk meesterwerk’. Men slaat de spijker op de kop. Het is multi-interpretabel en daarmee is alles gezegd. Halverwege waren ze mij al kwijt. Vanmiddag ga ik het toch helemaal bekijken, om te ontdekken of ik die gelaagdheid herkennen zal.

In het boek ‘Woorden schieten tekort’ van Nicci Gerrard komt op een gegeven moment de ruimte voor nieuwe relaties aan bod. Wat ik me nooit realiseerde, is dat niet alleen de partner die thuis achterblijft, als de ander naar een verpleegtehuis gaat, de eenzaamheid ervaart en verdriet en pijn zou kunnen inbedden in nieuwe liefde, maar dat degene die zijn eigen leven kwijt is, verliefd zou kunnen worden op iemand in de nieuwe wereld, die is ontstaan. Er is een film van Sarah Polley met de titel: ‘Away from here’. Het brengt zo’n situatie in beeld. Eenzaamheid, angst, ongerustheid, twijfel  komen uit de beelden naar voren. Op die manier raak je iemand twee maal kwijt en aan zichzelf en aan een ander. Schrijnende ervaring lijkt me dat, vooral omdat het de ander niet aan te rekenen valt. Waar leg je je gebroken ziel dan neer.

En dan ook, hoe gaat men er in het huis mee om. Spreken we dan van een relatie of van een warme en innige vriendschap. Liefde kent van zichzelf al zo’n uitgebreide gelaagdheid. Ze vermomt zich in vele vormen. Eigenliefde, Ouderliefde, kinderliefde, gezinsliefde, partnerliefde, vriendenliefde, natuurliefde, boekenliefde, muziekliefde, dierenliefde, beeldende liefde, taalliefde, sportliefde, eetliefde, naastenliefde.  Wikipedia geeft een omschrijving: Liefde  is diepe acceptatie van en genegenheid voor, welgezindheid tot of toewijding voor een ander, of eventueel zichzelf. Het kan ook betrekking hebben op een dier, zaak of voorwerp. De betekenissen die eraan gegeven worden zijn sterk cultureel en maatschappelijk geïnspireerd.

Jaap Fischer liet de vreemde snoeshaan in zijn ‘Sprookje’ uitleggen wat het verschil was tussen liefde en houden van.

Liefde is minnen
En samenzijn
Iets nieuws beginnen, mijn is dijn
Warm van binnen
Verlegenheid, samen in zee, geen ach, geen wee
Maar hola nee, genegenheid
En liefde is niet houden van
Je kan van zoveel vrouwen houwen
Je kan met zoveel vrouwen trouwen
Als je er wat in ziet
Maar liefde is dat niet
Je houdt van kip met appelmoes
En toen knikte de prinses, want ze hield ontzettend veel
Van kip met appelmoes

Daar waar eten de passie wordt is er weer liefde. Op de lange weg van mijn bestaan zijn er vele vormen langs gekomen en ik omarm ze allemaal. Ze zorgen ervoor dat het leven betekenis heeft gekregen en betekenisvol zal blijven. In welke hoedanigheid ook. Zelfs als de wereld verdwijnt in de mist of in het zelf. De breekbare vrouw uit het eerste tehuis waar ik werkte voor ik de verpleging in ging, droeg liefdevol een handeling uit, die ik nooit vergeten zal. Weliswaar met volkomen wonderlijke attributen, maar met haar hele hart. Met liefde en betekenis.

 

De droom was lang en tussendoor vond ik mezelf regelmatig terug met een brede glimlach op mijn toet, om direct daarna de draad van de droom weer op te pakken. Ik was de kerstboom aan het opzetten, maar helemaal vanzelf ging dat niet. Ik  had allerlei touwconstructies bedacht, maar toen iemand vanachter de schuifdeuren open schoof, denderde alles in elkaar en klapte de kerstboom in. Dat was op zich al een wonder, omdat het een echte was. De vriend die binnenkwam was regelrecht uit het verleden gestapt en had een podium bij zich. Daar zou de kerstboom op kunnen staan. Na een hartelijke begroeting,  zouden we dat gaan proberen,maar er  stroomden meer mensen binnen. Allemaal waren ze in feeststemming.

Ik wierp op dat de nasi niet genoeg zou zijn, maar dat werd weggewuifd. Kennelijk werd er voor eten gezorgd en toen ik naar buiten liep, stonden daar al schalen klaar met eten en lekkers. Overal mensen. Een jongen, die in een vorige feestdroom mijn hartekreet van een co-zanger had opgepikt, was er niet, maar hij had zijn vriend gestuurd, die ik ook herkende uit de vorige droom. Via vriend kreeg ik de hartelijke groeten.

De omstandigheden werden steeds gunstiger, want huis en tuin groeiden mee met het volk. Op het laatst waren er kamers om door te dwalen en velden om te toeven, compleet met sloot. De kerstboom en het podium werden tijdelijk in een bijkeuken opgeslagen. Dat moest maar wachten.

Daarna volgde nog een korte droom over een optreden waarbij ik vriendinlief af zou wisselen. Daarin verhaspelde ik nog een spreekwoord. Ik had in het stuk kennelijk een tsaar en zei: ‘Heb je de tsaar of ben je de tsaar’ en keek er raadselachtig bij. Na nog wat gebabbel over kleren en hakkeschoenen, werd ik wakker. Later dan anders. De droom werd gevoed door een onderhands griepje dat aan het sudderen was.

Ooit, vroeger waren de feesten, waar we kwamen, zo groots opgezet, dat mensen regelmatig hun hele huis hadden opengesteld en er in iedere kamer wel een pick-up stond met platen, zodat er gedanst kon worden op de vrije vloer. Overal waren er hoeken en hoekjes omheen gemaakt om te zitten en te kletsen, Meestal waren het de amerikaanse fuifen, met meegebrachte zelfgemaakte hapjes van iedereen en ze gingen door tot de volgende ochtend.

 

Gisteren met een bescheiden Sinterklaassfeestje van pepernoten bakken met de grote kleine man, was de dag rustig verlopen. Een afspraak moest vanwege het griephoofd eraan geloven. Vannacht staat er een waaknacht op het programma. Geen dwang in de ochtend om aan te treden, dus alle tijd voor mezelf. Dat kwam goed uit, na alle enerverende ervaringen van de laatste weken. Soms is een bed-inn, met boek en koffie en verder niets, een zinvolle dagbesteding.

Pluis houdt aan mijn voeteneind residentie en is in een luie slaap verzonken. Als ze zich omdraait, knort ze vergenoegd. Haar dromen bewaart ze voor zichzelf en alleen haar oren spitsen zich bij tijd en wijle.

Wat me bijbleef van mijn droom was het feestelijke gevoel, dat ik de hele tijd had. Het leven is een feest, als je mensen weer ontmoeten kan en mag, omdat je de tijd aan jezelf hebt.  Als dat dan nog verwerkt wordt in zo’n droom is het dubbel genieten.

Net over het spoor was het de eerste straat rechts. Ik moest doorrijden, want er was nergens een parkeerplaats te vinden, daarna ging ik dezelfde  weg terug. De Wijze stond in de tussentijd voor het hotel en hoefde alleen nog maar in te stappen. Dat was het moment dat we zonder moeite een tussentijd van 40 jaar wisten te overbruggen.  Hij was geen spat veranderd.

Een brede lach, de warrige donkerbruine haardos, dezelfde houding stapte mijn leven binnen. Ons gedeelde leven van zeven jaar werd moeiteloos herinnering voor herinnering opgelepeld en regelmatig baste naast me een lachsalvo door de kleine blauwe prins. Buitelende verhalen van Utrecht, de vrienden, de zeiltochten naar Kassabon, de onvrijwillige duik van lange Cor in de wateren van Vinkeveen, zijn zwemtocht, toen ik al op het eiland was en hij de boot gemist had, letterlijk. Een plastic zak over de rugzak en gaan(die was ik vergeten), vriend Catweazle en andere markante figuren uit de Metrotijd. De oeverloos lange discussies over politiek en maatschappij, de oudjaarsavonden voor de buis met de vrienden, Wim Kan als vaste prik een aantal jaren.

Ondertussen reed de kleine Blauwe richting tuin, omdat ik daar veel over had geschreven en de wijze dat paradijs voelbaar en aan den lijve wilde ondergaan. De zon  zette de dag in haar feestelijkste kleed, de rijp op het gras en het feit dat er niemand aanwezig was, maakte de plek nog rijker aan natuur en zingeving. Hij werd er stil van. Bleef staan en dronk alles aandachtig in, de stille sloot, de tuinen in alle winterse vredigheid, de reigers die met vieren tegelijk hun alarmkreten doorseinden naar anderen verderop het land in.

Vreugdevol hoorde hij dat er hier op het tuinenccomplex geen onderscheid werd gemaakt of grenzen getrokken tussen de een of de ander. De enige begrenzing was die van de tuinen zelf. Respect en onderlinge saamhorigheid waren de andere ingrediënten voor het vreedzame bestaan. Bij mijn tuin voelde hij de sfeer, genoot even met ogen dicht, terwijl de kleine roodborst alweer nieuwsgierig was komen kijken, wie ik nu had meegebracht. Het deed hem denken aan ziijn eigen veel grotere tuin in Hongarije, dezelfde sfeer, dezelfde aanpak. Natuur vrijheid geven binnen de mogelijkheden. Woelmuizen vruchtbare grond laten omwoelen, haas accepteren, hier en daar wat brandnetels. De nicandra vlamde met haar zaaddozen goud op in het zachte zonlicht, als kleine kerstbellen. De tuin had een feestkleed aangetrokken.

De Bernagie was een succes. Het toeven met de meegebrachte koffie een weldaad. Kalme rustige sfeer, roodborst maakte haar verentoilet, de molen op Groenekan in de verte. Vredigheid alom. Zijn hele bezoek van twee weken kwam voorbij, familie, de gezamenlijke vriendenkring. Ouder geworden allemaal, wat wijzer, de een niet meer het opgewonden standje, de ander niet meer drammerig en vasthoudend aan eigen ideeën maar binnen het kalme vaarwater  gemak erkend van het overpeinzen, de rust van het uitkristtallizeren, verworven beschouwelijkheid.

Er waren veel overeenkomsten in ons leven geweest, bleek achteraf en regelmatig had ik een opmerking die hij op de lippen had liggen en vice versa. Dat was de vertrouwde band, die er na al die jaren nog steeds was. Het voelde vooral natuurlijk en eigen.

We hadden de tuin inmiddels verlaten en waren langs de singels naar de binnenstad getrokken. Bij de Vaartsche Rijn kon de kleine prins uitrusten in de parkeergarage en zochten we ons heil op de bekende paden van ons oude studentenleven. Ledig Erf, Twijnstraat en een heerlijke biolunch bij Keek. Op de terugweg een doorgestoken arm en de wetenschap dat ons gedeelde leven altijd gedeeld zou blijven. De cirkel rond inderdaad, Het was het waard.

De belofte van een volgende keer blijft staan evenals mijn uitstapje naar zijn huis met de Datsja, straks, ooit, later. Wij kunnen dat. Overbruggen. Jaren, want er verandert niets. De liefde overstegen, echte vriendschap dus.

Ze was er weer, mijn vriendin. Ze keek me met haar kleine kraalogen parmantig aan op een meter afstand. Zelfs toen de grasmaaier zich loeiend een weg struinde door het gras, liet ze zich niet verjagen, maar hipte in de takken van de moerbei heen en weer, om mijn verrichtingen te volgen. De tuin knapte zienderogen op van mijn laatste maaiactie. Het was rul en zwaar, maar met rusten tussendoor was het te doen. Het schoonmaken van de maaier vergde wat tijd. Het natte gras had zich alleen onder het maaiblad verzameld.

De grote doeken, die op de nominatie stonden om eindelijk af te maken, had ik meegenomen en het zorgde ervoor dat ik het atelier ook wat kon opschonen. Zo, nu was er weer ruimte te over om aan het werk te gaan. De oude kwam langs om een paar oude Friese doorlopers uit zijn huisje te plukken voor een neefje zijn spreekbeurt. In gedachte waren de schaatsen steeds mooier geworden met zwierige krullers en een eikeltje op de punt. In feite waren het oude huis, tuin en keuken schaatsen. Recht toe, recht aan, met groezelige linten en niet de uitbundige oranje met streep van vroeger.

Detail

De hele week had ik lopen bedenken hoe ik de bloem à la George ‘O Keeffe zou aanpakken. Ik was ontevreden over de eerste en had bedacht dat ik, veel meer in haar stijl, de boel  wilde opblazen, zodat het alleen bloem en stamper met meeldraden zou zijn. Dat zorgde voor dat abstracte effect. De andere werken werden ook kritisch besproken, zodat iedereen lekker aan de slag kon. Oost Indische kers kreeg een krijtdoop, Fuchsia werd innig paars, zonnebloemdoorsnede hield haar poezelige geaaidheid, vaas met zonnebloemen werd prachtig neergezet tegen een doorwrochten achtergrond, een spel van licht en donker en Amaryllis bekende haar rode kleur uitbundig.

Detail

Het doek van vorige week was nog te nat om over te schilderen, maar gelukkig had ik in de auto nog een ander doek. Mijn amaryllis werd zo groot als ik bedacht had, met haar geelgroene hart, de rode randen aan de bladeren, de nerven in vlammend rozerood, het hart diep crimsonlakrood. De eerste laag zit erop. Nu kunnen we verder de volgende keer. Ik kan me door deze verdieping wel voorstellen, hoe ze zich heeft gestort op de verschillende bloemstructuren. Rode Amaryllis vertelde dat ze in haar dromen hele schilderijen aan het maken was, ze droomde over verf, over bloemen, over kleuren. Haar nieuwe eerste schreden op het pad waren goed ingebed in de bezielende energie en vreugde waarmee ze de penselen had opgepakt. Maar allen hadden we de smaak te pakken. Deze bloemenstudie had ervoor gezorgd dat bloem zoveel meer werd dan bloemblad en bladeren.

Om half tien spoelde ik mijn kwasten uit. Twee uur  was meer dan genoeg voor de opperste concentratie. Daarna volgde de verwerking op de bank, thuis, de overpeinzing wat er nog stond te gebeuren, het finale denkwerk voordat slaap binnen kon treden.

Het was een vruchtbare dag geweest. Ik zocht de Friese doorlopers nog even op. De krul was er, maar minder zwierig, het knopje op de punt werd al in 1920 vervangen door een houten krulletje, de oranje linten maar sporadisch aanwezig, minder uitbundig aan de oudste schaatsen. Onze kleine fabrieksschaatsen hadden al geen speciaal voetbed meer, we gleden ernaast en schuifelden meer op voet dan op ijzer in het rond, terwijl de broers ons voorbij zoefden. Wat vooral is bijgebleven, zijn de ijskoude vingers en tenen, die pijnlijk tintelend warm werden, stevig onder de oksel tegen het lijf gedrukt. Geef mij maar bloemen.

Bij de fysio  mocht de loopband links blijven liggen. Het was maandag en dat betekende sinds twee weken weer eens een lange wandeling met de zussen. Broer schoof, op zijn eigen ‘zondagse’ dag, ook aan. Volgens een niet vooropgesteld plan, reden we naar Driebergen om landgoed Noordhout in te trekken. Ik zou echt al bij het eerste het beste pad verdwalen met mijn oriëntatievermogen, dat teveel bleef hangen op details en het grote overzicht verloor. Broer en zus waren echte navigators. Vooral broer met zijn ellenlange ervaring op alleengaande tochten, een echte globetrotter, had die modus in zijn pink zitten.

 

Het blad lag aan onze voeten in prachtig goudbruin en op de eerst tocht vielen vooral de kale dode berkenstammen op met een  soort versteende zwammen aan de bast. Het doorstreepte wit met de zwijgende zwarte berkendoders zag eruit als een ragfijne ets. Staketsels waren het nu de stam bovenin ruwweg was afgebroken en gerafeld naar de hemel stak. Er stonden er aardig wat. Tussen de loofbomen door stonden in grote getale kleine exoten met hun ragfijne naaldstructuur als een waas van groen. Daarna de meters hoge dennen met ergens in de hoge verte de belofte aan blauwe lucht.

 

Langs een open stuk hei liep de weg in rul zand omhoog,met daarin de verse sporen van tweehoevigen, schapen dachten we, al waren ze in geen velden of wegen te bekenen. De zon scheen uitbundig en hield onze ruggen behaaglijk warm. Het was heerlijk weer. ‘We kunnen wel even doorlopen tot Austerlitz’, zei broer. Dat is  niet zo ver hier vandaan. Geen probleem omdat we inmiddels weer aan het dalen waren.

Maar bij het volgende pad ging het weer omhoog. Temidden van de bossen, daar waar de rododendrons in beeld kwamen, lag een glooiend weiland. Daarnaast een groot landhuis met de indruk van kathedrale grootheid, een gevlochten wilgentenen afscheiding rondom. Paarden, die vreedzaam graasden, naast geit en schaap, maakten het lieflijke plaatje compleet. De Iphone was leeg. Ik had al mijn kruit al verschoten en was het fototoestel vergeten, maar mocht met zuslief haar phone wat foto’s schieten.

Achter het huis lag een prieel verscholen. We dachten eerst misschien een klein kapelletje, maar ook dat bleek niet te kloppen. Er stond wel een gedenksteen in de gevel. ‘We zijn er bijna’, zei broer, bij Austerlitz dan. Hier op het landgoed van de Treek hadden we bij het restaurant met de speeltuin ooit nog eens de diamanten bruiloft van mijn opa en oma gevierd in de jaren zestig. Buiten het kleurenbad dat de speeltoestellen had ondergaan was er aan de omgeving maar weinig veranderd. Oma op een boomstam met het kastje van haar gehoorapparaat, die ze puffend en hijgend tussen haar boezem schoof, kwam in een flits in beeld, samen met Bobby, haar hondje, die wakend op een meter afstand van haar stond. Daarna stond ze weer op om haar weg te vervolgen, zwaar leunend op haar glanzende zwarte stok.

Vanaf de Treek bleek het een eindje te gaan naar de auto en omdat we niet langs de weg wilden lopen, schoven we het bos weer in. Klein stukje omhoog, wat meer om, maar mooier. De kou trok langzaam op nu de zon lager stond. Het laatste stuk volgden we toch  gewoon de rechte weg. Veel verder gelopen dan gedacht. Ruim 9 km. Het was te voelen tussen de schouderbladen. Met borrel en bitterballen in het vizier hielden we vol. Ruim tweeenhalf uur natuur en de koek was op. Genuttigd tot op de laatste kruimel aan afwisselend bos, hei en velden en wat nostalgie.

Het was een dag van tegenstellingen, gisteren. In de vroege ochtend waren de gedichten geschreven, de cadeautjes ingepakt en de ‘dyslectische’ chocoladeletters van een gedicht voorzien. Voor Mobt en Acul, Limiech en Dimo etcetera. Voor ieder was er een letter, maar het zou even puzzelen worden.

Buiten verdween de vrieskou langzaam maar zeker, maar het bleef fris. Er stond een ontmoeting gepland met de schoonfamilie. Om twee uur hadden we afgesproken bij de kleine, wat verzakte, begraafplaats buiten het stadje. Zon scheen uitbundig. fijn om met elkaar te zijn, vertrouwde gezichten in verbondenheid, door naar de laatste gang. Schoonzus vertelde het fijn te vinden, dat Moe nog even bij haar was, in de fietstas, later in de kamer. ‘Voor het eerst dat ik moe achterop mijn fiets had’, grijnsde ze. Het was de juiste snaar. Bij het wegbrengen van de zwager, een paar jaar geleden, hadden we niet goed op de locatie gelet. We moesten zoeken naar zijn steen. Het bleek een derde graf te zijn, wat weggemoffeld achter de lijvige steen van zijn voorgangster.

Er was een nieuwe steen voor schoonmoeder, die wonderwel matchte met die van haar oudste zoon. De urn moest eronder. Het duurde even eer het wankel evenwicht werd opgeheven, maar het lukte toch. We stonden in een rijtje ervoor en lieten gedachten los, daar tussen de bomen, waar kwikstaart en koolmees ze meenamen in hun speelse vlucht. Langzaam trok de kou op en werd het tijd om op te warmen even verderop.

Moe kwam in zonnepracht langs en toverde een adembenemend schouwspel aan land en lucht. Onderweg had ik de buizerd op zijn vaste stek zien zitten. Zoonlief was erbij. Met een warme koffie of thee en later een goed glas wijn bezegelden we het samenzijn, de vier die ontbraken  in herinnering. Ineens was het iets voor vieren en moest ik, als Assepoes op het bal, door naar de volgende afspraak.

Zoonlief had de cadeautjes in de auto, dat was maar goed ook, want ik werd ingehaald door een springend en dansend kleinkind. Langzaam druppelden ze binnen, tot en met de jongste telg toe. Verbazingwekkend hoe iedereen in de oude liedjes bleef steken, die eigenlijk ook niet meer konden, omdat zwart een bezoedelde lading had gekregen.  Ik zette een van mijn nieuwe lievelingen in: ‘In Spanje daar zijn hoge bergen’ en het lied van ‘de Wegwijs Piet’. Zelfs dochterlief,die met haar beroep in mijn voetsporen was getreden, trok vraagtekens van wenkbrauwen.

Met Sinterklaasje Bonne, bonne, bonne rolden de pepernoten door de kamer en renden, gleden, haasten de oudste jongens, met twee treden tegelijk, de trap af. Even later kwamen ze weer boven Jan met glunderende koppies en een ‘wasmand’ vol met pakjes. Daarna kon het grote uitpakken beginnen. Voor ieder wat wils met de gemaakte verlanglijsten. De Franse Sint kreeg veel bijval. De letters bleken een hilarische voltreffer, omdat de middelste alles feilloos lezen kon. Mobt was verdwenen, dat wel. even keek hij beteuterd, maar toen er drie gouden letters over waren en die voor Mobt bleken te zijn, was het leed snel geleden.

Het mooiste cadeau had Sint voor het laatst bewaard. Een kaart van Vincent van Gogh, met daarin de boodschap dat ik af mocht reizen naar Parijs vlak voor Kerst om de lichtshow van van Gogh’s schilderijen in Atelier des Lumières te bewonderen, samen met een van de zussen, en mijn twee zonen, dochter en schoonzoon waren al in Parijs en waren ook van de partij. Ik kon het gedicht niet lezen. Het was tranen pinken geblazen. Een week daarvoor had ik zoon verteld over deze tentoonstelling. Wat een gouden kinderen zijn het toch, die allen er voor hebben gezorgd, dat dit mogelijk is.

De tranen werden dankbaar ontvangen. Dubbele tranen: Van vreugde en liefde in verbondenheid.

Nog snel op de valreep wat feitelijkheden voor het Sintfestijn van vandaag gehaald. De winkel was zo coulant om alles wat met de beste man te maken had, voor de helft van de prijs weg te doen. Had ik even mazzel. Nu de gedichten nog. ‘Ik kan rijmen en dichten zonder mijn hemd op te lichten’, zeiden we vroeger.

De eerste rijp

In mijn puberteit schreef ik melancholische gedichten over van alles waar ik door geroerd werd. Dat waren nog al wat zaken. Bij het zien van een film, bij een emotioneel bericht, bij het karretje dat op de zandweg reed, bij rijp op de velden. Er was ooit een test gedaan en daar kwam met name uit naar voren dat ik snel afgeleid was en me teveel liet leiden door mijn gevoel. Dat klopte beiden. De toevoeging te veel was een statement, die de boel verpestte. Niet dat mijn ouders me ook maar een moment een strobreed in de weg hebben gelegd om te voelen.

Het zorgde wel voor de diepe dalen, de hoge bergtoppen en een dromerig bestaan. Als ik bij Duits het gedicht ‘Sehnsucht’ moest voordragen zat ik diezelfde avond nog achter de opengeschoven Beatlegordijnen bij het schijnsel van de lantaarn door het raam naar de maan te staren:

‘Es schienen so golden die Sterne,

Am Fenster ich einsam stand

Und hörte aus weiter Ferne

Ein Posthorn im stillen Land.

Das Herz mir im Leib entbrennte,

Da hab’ ich mir heimlich gedacht:

Ach wer da mitreisen könnte

In der prächtigen Sommernacht!’

Dat het gedicht van Eichendorff was, vergat ik gemakshalve, want dat had niets met de staat van zijn te maken. Het ging om dat aandoenlijke heimwee en het staren. Ik mocht bij Nederlands frequent voordragen en mijn schrijfsels werden gewaardeerd. Een bakermat voor het leven. Juffrouw van Harte stimuleerde met haar enthousiasme mijn wankele schreden op het schrijverspad.

In de droom vannacht reed ik, achttien jaar pril, met de Wijze van Vinkeveen, waar we vaak in het weekend naar toegingen, naar utrecht terug. We waren jong en hooglijk verliefd. Het snoerde de keel, het verwarmde het hart. We reden langs de oude buitenplaatsen aan de Vecht met de romantische prieeltjes en ik droomde weg naar de tijd dat geliefden thee dronken uit fijn porselein, geurige melanges in flinterdunne schoonheid. De gelegenheid bij uitstek om elkaar wat poezie voor te lezen, Shelley, Keats, Beaudelair, Rimbaud en Verlaine. Ondertussen schurkte ik tegen zijn schouder aan, voelde de veiligheid en het vertrouwde.

Ik dwaal af. Sinterklaas dus, ik heb nog een dyslectische Piet in de hoed zitten, die kan verklaren, waarom alle namen bij de chocoladeletters zo verhaspeld zijn, ja, zelfs met vreemde letters in de bijt.

Sint het is niet waar/Ik kan lezen als de beste, heus/maar die letters doen wat raar/ze schudden zo maar door elkaar/Die letters zijn wat dubieus/Ze kloppen net niet helemaal/Maar ze zijn er allemaal….

Nu moeten we de puzzel tot een goed einde zien te brengen, maar dat kan met behulp van de twee oudste kanjers, die tegenwoordig elk jaar staan te trappelen om Sint te helpen.

Dan moet er nog een gedicht geschreven worden in het Frans. Misschien moest ik het stof maar weer eens afblazen van de oude Beaudelaire. Maar nee, ik vrees dat het blijft bij Sint die niet wist wat hij moest schenken, omdat hij moe was van al het denken en nog wat van die oneliners. Dit jaar is het een makkie, geen surprises alleen de taal.

Woorden zeggen meer dan de som der dingen.

 

 

‘Woorden schieten tekort’ van Nicci Gerrard levert me zoveel zinnen van bewustwording op, dat ik er ademloos tegen aanleun. Ze komt met oneindig veel voorbeelden van levens, die zo anders verliepen door dementie. Niet alleen het brein verandert, maar alles er omheen wordt meegezogen in die vlucht naar het onbekende.

Er is een aandoenlijk verhaal van een vrouw. Haar echtgenoot zag haar niet meer staan. Hij had het gedeelde leven opgegeven en zichzelf in het midden van zijn universum geplaatst. Zij vertelde Nicci over dit probleem, waar hij bij zat en hij gaf volmondig toe dat het vermogen tot empathie verdwenen was. Als door dit gesprek er een verandering komt in hun relatie, mailt ze een belangrijk en alles veranderend gegeven: ‘Ik weet dat ik alleen echt van onze tijd kan genieten, als ik me ook in zijn wereld verdiep. Soms wint dementie het maar door die houding wordt het zoveel liefdevoller en fijner.’  Toen alles duisternis leek voor haar, bleef ze vasthouden aan hoe de relatie vroeger was. Dat stond het ontwikkelen van een totaal veranderde relatie in de weg. Bij de bewustwording daarvan waren ze opnieuw in staat elkaar lief te hebben en te omarmen.

In een ander voorbeeld noemt ze de kunst als belangrijk verbindingsmiddel. Iets waar ik zelf al vaker over heb nagedacht. Ik heb eerder omschreven hoe mijn vader met zijn grote handen pitrieten dienblaadjes moest vlechten bij de therapie en hoe hij er hopeloos van werd. De smalle onwillige wilgetenen die door de kleine gaten heen gestoken dienden te worden, maar een totaal eigen leven leidden, ongrijpbaar haast. Het frustreerde hem om zijn bibberende ongecontroleerde mototriek zo kaal en zichtbaar te moeten laten zien. Hij schaamde zich. Het pitrieten dienblad had een motorblok moeten zijn met vastzittende moeren, die losgedraaid dienden te worden. Achteraf en zeker met de verhalen van Nicci voorhanden, bedenk ik me dat we hem misschien wel met muziek en dans van vroeger uit zijn eigen isolement hadden kunnen halen. Mijn vader tapdanste vroeger. Wij werden meegesleurd in zijn sombere narrigheid zonder er bewust van te zijn. Ik had mijn moeder graag de wetenschap en de mogelijkheden van nu gegund.

Nicci’s vader was gek op dansen, zingen, schilderen en lezen. Ze beschrijft een moment waarop ze met haar gezin in zijn kleine kamer zat en ze hardop met elkaar het vers ‘Sea Fever’ van John Masefield aan het declameren waren. Plotseling viel hij, de man die niet meer sprak, hen bij. Wat een ontroerend moment van verbondenhied zal dat zijn geweest.

William Uthermohlen, de kunstschilder, pakte de penselen weer op en door zijn zelfportretten toonde hij aan zijn omgeving zijn innerlijke wereld. Het was zijn belangrijkste communicatiemiddel geworden.  Een van zijn artsen, Seb Crutch, deed vervolgens een onderzoek naar het effect van het verbinden van kunst met dementie. Hij zegt in een gesprek met Nicci:‘We willen geïnspireerd worden door mensen met dementie. Naast de angst, het verdriet en de somberheid, kan er ook sprake zijn van verwondering, interesse, onzekerheid. Wij richten ons op het idee dat de ervaring ook iets waardevols kan opleveren’. Een mooi voorbeeld daarvan is The Songaminute Man, die met zijn vader autoritjes maakte , waarbij de muziek zijn vader weer thuisbracht, zoals hij het zelf omschreef.

Dat is precies wat er ontbrak in de relatie tot mijn vader. We hadden geen flauw idee, dat die andere wereld aan te boren viel. Als leed zo dichtbij komt, zit de emotie in de weg omtrent het verlies en de mist, die steeds dikker werd. Wat had ik nu nog graag even met hem mee willen wandelen en turven waar zijn geluk zich bevond. De geiten die hij voerde, het kleinkind op schoot, de spaarzame blije momenten in zijn vakanties. Ze zijn in de kringelende rook van zijn shaggie opgegaan.

 

De groep had zin in een duik in het verleden. Ze stonden te griezelen om de vuile luiers bij de wasteil, alvoor het begonnen was.  Iedereen deed mee en was enthousiast. Voorlopig weer even de laatste van een reeks van vijf keer. Het schuieren en schrobben vonden ze nog het leukst. Twee meisjes bedelden om nog een keer extra. Met tijd over kregen ze die bonus. De buien waren in de ochtend al geweest. We hielden het droog met slechts gespetter in de teil. Ongeloof over de afwezigheid in 1910 van telefoon, iphone, ipad. ‘Maar computers toch wel’. ‘Nee, zelfs die niet’. Ogen als schoteltjes zo groot. ‘Wat deden jullie dan?” De oude Jan vertelde van boven slootjes hangen, voorntjes vangen, werken op het schip. Gebreide zwempakken, die nat, uitlubberden tot op de knieën. Nog voel ik de wol schuren, want die bleven tot in de jaren vijftig bestaan, evenals de wollen borstrokken en onderbroeken.

Ruim op tijd bij dochterlief, die een vergadering had en met de kleine zat. Drie uurtjes prime time met kleindochter. Dat laat je je niet ontglippen. Ze had eerst een middagslaapje. Maar ja, de buren waren aan het verbouwen, wat niet op fluistersterkte ging. Met het drillen van de boor werd ze weer wakker. Voetje voor voetje van de trap geklost, die smaller was dan bij ons thuis. De regen hing in tranen aan de boom van de buren. Mooie kleine parels tussen het git.

 

Zodra het droog werd, konden we de kuierlatten nemen. Kind in haar berenjas de wagen in. Een ouderwets blokje om met het kleine geluk. Een laat bloeiende roos, de oude vertrouwde boogbrug, waar de treinen over denderen, een gouden kleed aan de boom en eronder, een Minoespoes met een koeienpak aan, het was er allemaal. Een zichtbaar genieten in de wagen van de voorbij scherende wolken, het licht, de lucht.

 

Aan tafel met korstjes brood om op te sabbelen komen de liedjes van ooit. Suja, suja, Klap eens in je handjes, Draai het wieletje, en voor de zoveelste keer ging Berend Botje naar Amerika. We lezen het boekje, hoe doet de koe en spelen spelletjes. Kiekeboe (wegduiken achter het boekje) Hompeltje en pompeltje, komt een muisje aangelopen. Bij het kietelen kraait ze het uit.  Er is maar weinig nodig om geluk te vangen.

Langzaam druppelt de familie weer binnen. Moegewerkt, uitgespeeld. Op de terugweg plenst het weer.

Vandaag brak de dag open in zonneschijn, stralend en wel. Heel anders dan de somberte van de afgelopen dagen.  In de plataan voor het raam wedijveren kauwtjes met een vlucht grasparkieten, die sneller zijn en aftroeven. De kauwtjes maken zich groot en groeperen. Koolmeesjes mogen er tussendoor wippen als een toonbeeld van eeuwige vrede. De twee rivalen voeren duikvluchten uit en buitelend laten ze hun schelle roep horen en het luide ‘Kauw Kauw’. Ik hoop dat ze de weg naar de pinda’s vinden, maar vooralsnog heeft de boom voldoende aan eten in huis.

Pluis wil naar buiten. Ze ligt tussen de planten, dik in haar wintervacht, elke vogelvlucht te bestuderen. Gezapig en ervaren. De pinda’s en de bolletjes hangen, veilig voor haar lekkere trek, voor, op de galerij. Buiten zijn ze bezig aan de entree. De hele glaswand eruit en een groot gapend gat, met alarmerende rood/witte linten afgezet. De flatrenovatie is bijna gedaan. Sint komt zo de pakjes brengen, verkleed als postbezorger. Zondag kan het feest beginnen en ik aarzel. Pepernoten bakken of pepernoten kopen. De lucht alleen al is zo op en top ouderwets Sinterklaas. Ongemerkt neurie ik ‘Een pop met vlechten in het haar’. Doorslaggevend. De keuze is gemaakt.

 

 

De vrouw lag ongemakkelijk op haar zij en ondersteunde het hoofd met haar linkerarm. Er lagen twee kussens. Een, die van thuis kwam, en een van het ziekenhuis. Ze greep mijn komst in het kamertje dankbaar aan om uitgebreid een praatje te maken. ‘Je kan het hoofdeinde ook hoger zetten’. tipte ik. Ze gaf aan dat ze dat niet wilde. Teveel pijn anders. Ze ratelde haar leven in een kwartier bij elkaar, omdat ze, op het moment dat ik binnen kwam lopen, aan haar hondje moest denken. Er volgde een schrijnend verhaal over haar man met vasculaire dementie op te jonge leeftijd, haar eigen ziekbed, de mantelzorg die niet meer mogelijk was. Laconiek had ze direct ervoor gezorgd, dat manlief drie maanden in een verzorgingshuis kon blijven. Als het niet gelukt was, had ze hem met scootmobiel en al op het grasveld gezet en mocht de familie het oplossen. Dat klonk hard, vond ze, maar er waren nu grotere problemen te tackelen, nu het haar gezondheid betrof. ‘Mantelmoe’, bedacht ik me. Zo weggecijferd dat de koek op was, nu ze zelf aan het tobben ging. Ze lichtte een tipje van de sluier op over de ernst van de verwardheid van de man. Schrijnend als er slechts een schim van de liefde overblijft en hoe je dat dan overleeft.

Het echtpaar had er een rit van twee uur opzitten. Het herfstweer, regen en vallend blad, had in de duisternis voor lange files gezorgd. Ze kwamen uit de Betuwe. In hun eigen ziekenhuis was deze behandeling niet mogelijk. Hij keek zwijgend omhoog naar de twee zakken met vloeistof, die langzaam druppelend soelaas moesten bieden. ‘Het is mijn tweede keer’, zei hij. Als een dief in de nacht waren de kankercellen weer binnengeslopen. Hij keek er berustend bij en wist hoe de molen zou draaien deze maanden.

Ze kwamen binnen en mochten in de Viproom, zoals we de kleine kamer noemden op de dagbehandeling. Ze keek sipper dan anders en de man was niet met zijn eigen kwalen bezig, zoals gewoonlijk, maar leek bezorgd  en week niet van haar zijde. Ze had haar best gedaan op het uiterlijk. Zelf gehaakte sjaal om de hals, prachtige blauwe kleur, die matchte met haar ogen, haar bloes en haar hoofddoek. Ze zag er mooi en breekbaar uit. Ze deelde haar zorgen met de koffie mee. Haar wimpers en haar wenkbrauwen waren aan het uitvallen. Nu had ze wenkbrauwpoeder van haar dochter gekregen en daarmee had ze het dunne lijntje boven haar ogen aangezet. Bescheiden  maar voldoende. ‘Gelukkig draag ik een bril’, zei ze, ‘dan valt het niet zo op’. Een blauwe, zag ik. Het haar op haar hoofd kwam in stekeltjes weer terug, dat was dan weer een opsteker. Haar man had het laatste oude vlas weggeschoren. Met haar woorden kwamen de beelden van Turks Fruit naar boven en die aandoenlijke scène. Elke verandering betekende een aanslag op de emotie. Er wordt wat losgewoeld, als het hele leven op scherp staat.

‘Terima kasih banyak’ zei de man en nam zijn koffie in ontvangst. In zijn ogen zag ik het Indische verleden. Ik was vergeten wat je dan hoorde te zeggen. Ooit, met de Wijze, speelden we met het Maleis, leerden woorden uit ons hoofd, telden tot tien en lazen Multatuli en Couperus, met tussen de regels door een vleug van zijn voorvaderen. Ahhh Tempo Doeloe. Alle woorden waren als sneeuw voor de zon verdwenen.

Eer ik het in de gaten had was de ochtend om. Een kleine druppel op een gloeiende plaat. Buiten omarmde de wind mijn losse gedachten.

 

Zoonlief nam Amaryllis voor me mee. Twee uitgesproken bloemen in wit met rode randjes en een rood hart met twee beloftevolle knoppen erachter. Zomaar, uit het niets. Wat een fijne geste. Op die manier had ik meteen een uitgelezen onderwerp voor het schilderen á la George O’Keeffe. Bloemen als model, waar ik normaliter niet zo veel mee heb en dan in haar stijl is een dubbele ‘Out of the comfortzône’, maar goed voor het gestel. Ee beetje uitdaging moet er zijn.

 

Ik haalde ze uit de mooie karaf en wikkelde ze weer in het cellofaan. Op het atelier viel de grootste bloem topzwaar van haar knop af. Ze had de reis niet ongeschonden overleefd. Op een theekop uitgewaaierd was ze toch in staat om als model te dienen. We waren met vieren, het atelier was aangenaam leeg, wat veel ruimte opleverde voor op afstand kijken naar de resultaten.

Er waren enorme fuchsia’s, opgeblazen Oost-Indische kers, Een hortensia en een, voor mij ondefinieerbare, bloem, maar wel kunstig neergezet. Opzetten is het probleem niet, maar hoe verder je vordert hoe moeilijker het wordt. Het blijft natuurlijk een statisch object. Detail pakken en uitvergroten is ook een ding op zich. Ik laat me toch weer verleiden tot bijna de hele bloem. Alleen maar, omdat ik het hart erbij wil. De allergrootste doeken heb ik in de auto gelaten en dat is in dit geval toch beter.

Titaanwit, citroen en aquamarijn, kraplak liggen in klodders op het palet. Lekkere dikke penselen om de opzet te maken. In eerste instantie gaat het goed. Bleke Betjes die bloembladen dat wel, maar subtiel en dansend. De achtergrond, ik verzin aqua met titaan, te mat, dan volle aqua. Daardoor verdwijnt de kracht van de bloem. Ik zet het rood nog wat aan. Ploeterdeploeter. Achter me hoor ik Fuchsia zuchten, staand op een stoel om het grote doek te kunnen behappen.  Het schurken van de penselen over het doek heen met twee tegelijk. Het wordt gefilmd met geneurie van mijn kant erdoor. De sfeer is fijn, wat alleen maar ten goede komt aan de resultaten. De Hortensia van de hoek, opgeblazen tot een krachtige stamper en blad blaast ons omver. Eeen van ons zet de eerste schreden op het pad van de olieverf. Voorzichtig, vertwijfeld en aarzelend soms. Hoe breng je structuur, diepte, waar let je op bij de vorm, kleurentechniek. het is veel in een avond. Veel informatie op een avond. Ze schildert dapper door.

Verf in mijn haar en bij een ander op de handen, op het gezicht. Concentratie let niet op deze details. Fuchsia staat in haar kekke outfit van een dag vergaderen  te schilderen, trekt ten leste wel een schortje aan. Ik had me ook niet omgekleed. Anders was de puf om te gaan, overspeeld.

Het resultaat roept twijfels op. Eerste laag, niets aan de hand, volgende week weer een dag. we gaan het zien en beleven. Bij het naar huis rijden trekt de vermoeidheid langzaam door tot mijn schouder. De afrit is dicht en met een mijl op zeven rij ik het dorp uit de andere snelweg op. toch nog laat thuis. Er is een mail van de overbuur van de tuin. Hoe blij hij was met de dag in Voorlinden. Wat fijn om te weten Een bijzondere dag, dat was het. Volgende week wat Voorlinden in de bloem brengen, Georde O’Keeffe bestuderen. Als ik haar doeken bekijk, zie ik dat ze veel gladder te werk gaat met nog meer sierlijke dansende lijnen. Volgende week de stampers en een andere achtergrond wellicht.

Amaryllis gaat mee naar huis, wat schetsjes maken en kleurkeuzes bepalen. Het juiste palet maakt of breekt de bloem. De afvallige gaat in een klein jeneverglaasje. Ze houdt het wel als model.

Het werd weer een uitmuntende dag. Als je van een gouden herfst spreken kon, dan was het wel in deze nadagen, waarin de bomen uitbundig kleurden met hun bladertooi. Eerst de fysio, nee…geen pieten-discussie, met niemand. Geen welles/nietes, dus wijselijk de lippen op elkaar. Ik wilde eigenlijk naar het Singermuseum, maar op maandag was bijna alles gesloten. Dat werd een kringloopronde. Amersfoort en Eemnes. Het was er drukker dan in de Bijenkorf. Ik drentelde een tikje doelloos rond. Ik ben eerder aan het wegdoen, dan aan het binnenhalen.. Al die oude nostalgische voorwerpen, waren ooit ook mijn bezit. Oude wajang Goleks, snuisterijen, doosjes, vazen, schilderijen.. De welvaart lag voor een habbekrats op de tafels uitgespreid.

Een frisse neus halen in de omgeving van Laren, waar late middagzon lange schaduwen trok op het veld, de paarden roerloos, ton sur ton met de bomenpracht, aan het soezen waren. Een meditatieve stilte hing in de lucht, ver weg van autoweg en stadsdrukte.

Terug naar huis werd de file handig omzeild en was er nog tijd voor een bezoekje aan het tuincentrum. Al een paar dagen had ik overwogen om de rode bessenplantjes bij de super aan te schaffen. Nu moest het er maar van komen. Het bleek Bergthee te heten en ze lonkten met hun rode bessen al naar de kerst. Ze konden mooi op de tuintafel met de skimmia, waar ik er twee van koos. Een klein beetje sfeer, samen met het snoer pinda’s om wat vogels te lokken. Met de werkzaamheden aan het balkon en de kozijnen was de tafel naar de galerij gegaan, ver weg van poes Pluis en de kat van de buren. Wie weet, nodigde de entourage uit om buiten koolmees en kauw om, ook de andere soorten te lokken.

Er lag een uitnodiging van de Oude om ’s avonds naar de film te gaan. Ik had in mijn hoofd, dat het een vrolijke meedeiner zou worden, met de gebruikelijke evergreens, een duik in de nostalgie. Dat bleek maar gedeeltelijk waar. Er gebeurde er iets volkomen onverwachts.  De film ‘Judy’, een film over Judy Garland, was geen film van verwachte glamour en glitter. De regisseur Rupert Goold had voor het laatste jaar van haar leven gekozen. Een zwarte bladzijde, bleek al gauw.

Hoe verrassend kan werkelijkheid anders zijn, als je alleen de buitenkant krijgt voorgeschoteld door de media. Vanaf het begin  van de film was het duidelijk dat het om iemand ging die de tol van de roem zwaar moest betalen en bezweek onder de dieetpillen en de drank. Ze sliep en at in het laatste jaar van haar leven nauwelijks meer. Al vanaf het allereerste begin dat haar moeder haar aan MGM verkocht, werd ze als kindsterretje uitgebuit.

Ik had geen idee. Kende haar liedjes, zoals iedereen die wel kan meezingen, omdat het door de jaren heen klassiekers zijn geworden. Dit was, in korte tijd, weer een film over mensen die, ten koste van zichzelf, keuzes maken of gedwongen worden die keuzes te maken, die ten grondslag liggen aan het zware leven van het succes. Renee Zellweger speelt de rol van Judy en zingt zelf met een mooi en bewonderendswaardig stemgeluid.

De film, het verval, bracht me van mijn stuk. Een moeder die haar grote liefde voor haar kinderen niet kan omzetten in een standvastige omgeving, die haar oren laat hangen naar mensen die aardig voor haar zijn, haar met de paplepel ingegoten onderwaardering. Zo worden karakters omgebogen als je aan de heidenen bent overgeleverd. Postuum had ik zielsmedelijden met deze tengere vrouw en haar grootse en meeslepende stem. Fragiel en kwetsbaar stierf ze op 47-jarige leeftijd.

 

 

 

 

Het was een stralende dag. Dat vonden meer mensen en op het strand in Noordwijk was het derhalve een uitgelaten boel. Mensen met hun viervoeters, gezinnen met kinderen opa ’s met kleinkind in het zand met emmertjes in de weer. Voor sommige was de zon de uitdaging om vooral de dikke duffels en de warme sjaals uit te doen en met blote voeten door de branding te lopen.

Kleinzoon was met dochter al gauw een heuvel met slotgracht aan het bouwen. Daarna wilde hij wel mee, over de scheermessen en de krabbepoten richting Wassenaar. Ineens wist ik waarom ik zo graag daar wandelde. Geen drommen kuieraars, maar de wandelaars voor een flinke tocht, ver van de winkels en patattenten op die ene kleine na. Dat was voor vandaag niet het doel. Later zouden we de verjaardag van de vader van de kinderen vieren met een lekkere lunch en gedachten we het gemis. Negentien jaar zonder is een lange tijd. Soms wordt gemis heviger als het verder weg drijft.

Ik liet me rijden door zoonlief en we hadden een goed gesprek. Het is fijn om in de luwte van een druk leven vraagstukken aan te roeren, die vervagen in de dagelijkse beslommeringen. Warm en comfortabel kwamen we aan en parkeerden de auto bij Huis ter Duin. Dochterlief met familie was ook net aan gekomen. De zon scheen uitbundig en gaf zelfs warmte. Kalme zee, na het duin. Rollende golven en de weerspiegeling in het water van de blauwe lucht. Heel ver konden de benen van de kleine man niet dragen en in stil protest wandelde hij richting Duin om in het zand te gaan zitten. Dochterlief gebruikte overredingskracht en hij hield het weer een tijdje vol tot het volgende zwijgende protest. De lunch diende zich iets eerder aan dan we moe waren, bij een tentje in Grieks blauw, waar binnen de zon en de verwarming voor tropische temperaturen garant stonden.

Uitgepeld bestelden we een tafel. Gelukkig stond er wat vegan op de kaart Het was knus en misschien wel een voorbode voor het Griekenland, waar we in de Meivakantie met elkaar naar toe zouden gaan. Gesterkt konden we weer terug lopen al wilde de kleine nog wel even scheppen, en kon dochterlief met kleindochter op de buik niet zelf de boodschap in het zand schrijven. Ik werd haar verlengde arm, houtjes lagen er genoeg. Mooie kleine ronde stokjes en eigenlijk had ik een aantal moeten verzamelen om te bewaren voor eventueel van ‘je-weet-maar-nooit-waar-het-goed-voor-is.

Louise Bourgeois

Dat is een van mijn voornemens voor het nieuwe tijdperk. Losser te gaan werken met dingen die voorhanden zijn of op mijn pad komen. Langzamerhand wil ik van het pad der gebaande wegen af. Dwalen en de fantasie de vrije loop laten. In gedachte zie ik weer de twee aandoenlijke beentjes van Bourgeois. Ze hangen aan dun draad te bengelen, hulpeloos en vertederend. Twee onafhankelijke beentjes, die nergens toe behoren. Het lijkt me een mooi plan om aan te werken. Het kwam vooral door de inventiviteit van Louise Bourgeois, die in al het materiaal dat voorhanden was, wel iets zag en ermee aan de slag kon gaan.

Het schrijven in het zand woelde de emotie om en met een brok in de keel liepen we weg van de plek, waar woorden van liefde geschreven stonden en schrijnend gemis. In de warmte van de auto toverde natuur een oude meester te voorschijn en hield file stil, juist op die plek. Het moest zo zijn.

Uit de speakers klonk nostalgie en luisterde zoonlief mee naar mijn lievelingen. Bob Dylan sneed met zijn mondharmonica door gedachten heen. ‘And the times they are a-changin’, maar deze liefde verandert nooit meer.

Terwijl een kauwtje spreekwoordelijk de longen uit zijn lijf krast en de kat van de buren op ons balkon Pluis in de opperste staat van paraatheid brengt, wordt ik wakker met een droom helder en duidelijk op het netvlies.

Het thema was Korsakov. Ik weet wel waarom het ergens smeult onder het oppervlak.  Ik heb er over gesproken met de overbuur, afgelopen vrijdag, terwijl we in de auto naar Voorlinden reden. Ik ben er niet echt bekend mee, maar ik moet er wel de hele tijd aan denken, nu er van die losse opvallendheden gebeuren in het gedrag van iemand uit mijn buurt. Achterdocht, ontkenning, vergissingen, agressie, venijnige steekjes onder water, het is er allemaal.  Maar een belangrijk gegeven ontbreekt. Dat is namelijk geheugenverlies. Het geheugen is zo sterk als een olifant en de kleinste gebeurtenissen in het lange leven worden uitgesponnen van de hoed tot de rand. Maar wat is het dan wel. Naar de oorzaak wordt het gissen

In de droom is er de man die ik uit het ziekenhuis ken. ‘Je weet wel, mijn vriendin had haar arm in het gips’. Die man loopt inderdaad door mijn geheugen heen. Waar ik hem ontmoet heb, ben ik vergeten. Die man zegt in de droom, dat zijn vriendin dezelfde symptomen had. Dat het moeilijk was om de vinger op de kwaal te leggen. omdat ze zo goed kon maskeren en doen of er niets aan de hand was. Een  kenmerk van Korsakov is inderdaad om met verzinsels de gaten in het geheugen te vullen. Zo sluipen de onwaarheden binnen. Ik wil in de droom van  hem weten hoe hij het heeft aangekund, omdat het zo afmattend is, door de teleurstellingen die zich opstapelen en het gebrek aan waarachtige aandacht voor een onderwerp. Het gaat nergens meer over, er is geen goed gesprek te voeren. ‘Meebuigen’ is het advies, ‘Geen slapende honden meer wakker maken.’

Als ik wakker wordt, schrijf ik de droom uit. Ik parkeer hem tijdelijk. Wil de zaken helder blijven zien. Symptomen tellen, misschien dat ik dan wijzer wordt.

Het belooft weer prachtig weer te worden. Straks gaan we naar het strand om de verjaardag te vieren van de vader van de kinderen. We schrijven een boodschap in het zand en zijn weer even terug bij het moment waarop we met een grote stomer van Scheveningen naar Egmond zijn gevaren, om daar, op die geliefde plek, de as te verstrooien. In onze beleving is hij vrij als een vogel in de lucht. Zijn voorliefde voor de adelaar  brengt vanzelf de allegorie met een roofvogel met zich mee. Het lied van de Steve Miller Band is zijn lijflied geworden.

 

Gisteren was het ook mooi, maar koud. De voetbalwedstrijd was mijn uitje van die dag. Nog steeds wat grieperig. Tijdens het wandelen in de rust kwam ik drie dappere schoonheden in het struikgewas tegen. De haren van de clematis, een grappige witte bes met rode vanen en hele kleine roze bloementjes in de boom.

Er was hier een hovenier met aandacht voor de schoonheid bezig geweest. Helaas was het weggeschoven uit het zicht, door het grote hek achter het doel. Slechts een klein paadje leidde langs de dappere herfst en winterbloeiers. De wedstrijd eindigde in de laatste minuut in gelijkspel na achterstand tegen tien man. Mijn middag kon met de de bekoorlijke verborgen ontdekking niet meer stuk. Wie het kleine niet eert…

Het was een uitgelezen dag voor een bezoek aan Museum Voorlinden. Het park lag er stralend bij. Herfst blonk tussen het bladerdek, Aan de bomen bij de entree ontwaren we bloesem. Het lijkt op sierkers. Een dankbare belofte tussen de aardetinten. We slaan het weggetje in dat leidt naar de koffie en de appeltaart. Mijn overbuur betaalt galant. Het is goed toeven in de warmte en in de sfeer die het oude landhuis ademt met de lambrizering, de rozetten aan het plafond en haar visgraten parket van jaren her.

Als we weer buiten staan, zien we in de verte ‘Maman’, de enorme spin van Louise Bourgeois. Ze torent hoog boven het herfstpalet van Piet Oudolff uit, die niet alleen zijn bloemen, maar ook de tinten van de vergankelijkheid op elkaar heeft afgestemd.  Maman beschermt ze, geeft voeding aan het bestaan en vice versa. ‘Eeny meeny miny moe, spider spider I love you so’ galmt tussen haar staketsels door. Met haar marmeren eieren in haar buik geeft ze een beloftevolle voortgang van leven..

Less is more is een leuke binnenkomer. We duiken even op de bank met het grandiose panorama op het ven en haar bomen, dubbel door de weerspiegeling. Dan zie ik de broer van de oude lopen, een hartelijke begroeting, gedeelde zorg en het vooruitzicht op een diner met de kerst. Ze komen net uit de film over Bourgeois in een  ernaast gelegen zaal. We volgen hun voorbeeld. Eerst de film zien met de holle geluidskwaliteit, maar boeiend. Zo boeiend dat we hem van A tot Z uitkijken.

Een uur lang delen we het leven  met de kleine Francaise in Brooklyn. Zien haar emoties die haar drijven tot de nietsontziende benadering naar haar vader toe, die ooit op de ziel van haar en haar moeder heeft getrapt. Verlatingsangst ligt ten grondslag aan elke vezel van haar werk. Niet voor niets heet de tentoonstelling ‘To Unravel a Torment’. Ik raak ontroerd als haar handen beven en haar lippen trillen. Ingehouden en opgekropt verdriet vindt bij haar de weg in haar ideeën en de vorm waarin ze het gegoten heeft. Haar werklust is onstuitbaar. wat een kracht zit er in dat kleine verschrompelde lijf. Elke rimpel telt een grief. Alle grieven vormen het doorwoelde leven in haar ‘cells’. Haar structuren van bestaan waar ze haar emoties doorheen heeft verweven. Naast het opschudden van haar interessante en saillante leven geeft de film ook rust en een bodem voor het aanschouwen en doorgronden van haar werk.

Lady in Waiting

We dwalen rond door al die adembenemende werken en ze oogst enkel bewondering. ook van de suppoost, die vol ontzag vertelde dat de assistent van Louise Bourgeois, de toegewijde Jerry Gorovoy zelf deze tentoonstelling met veel liefde heeft ingericht. Het mooiste werkstuk staat in de laatste zaal die we bezoeken. ‘Lady in waiting’. De vrouw die wegvalt tegen de stoelbekleding met haar draden uit de mond, de spin, de moeder. Ze zit gevangen in een van haar krachtige Cells. We staan ervoor en ik voel me nietig tegenover de grande dame. Louise, waar klein niet groots en meeslepend  in kan zijn.

detail van Antonin Artaud Heliogabalus

Bij Anselm Kiefer in de volgende zaal neemt het monumentale de overhand. Ook hier hangen we ademloos tegen de kracht en de vertelkunst aan, die spreekt uit de materialen, die hij gebruikt. Bij het doek ‘Antonin Artaud Heliogabalus, 2010-2011” hoort een kinderwagen, die bedriegelijk echt lijkt maar uit tin is opgebouwd met daarin toch wat van de zonnebloemen, verzilverd, glanzend, maar onmiskenbaar de schoonheid van het verval. Eindelijk.

De dag kan niet meer stuk als we in het schemerduister naar de kleine blauwe lopen en Maman haar licht spint in lijf en poten. Het blijft nagonzen, al het getoonde. Het roept wensen en het verlangen op om te ontwortelen tot pure eenvoud, poëzie en de zeggingskracht van het onnoembare.

.

De nieuwe zeepklopper lag te blinken op het pluchen tafelkleed en de sunlightzeep was knispervers verpakt in de oude vertrouwde geel met blauwe verpakking. Het was een cadeautje van mij aan het museum. Vorige week had ik bemerkt dat de oude klopper aan het eind van zijn latijn was en daar er nog heel wat keren schuim mee geslagen moest worden, was het tijd voor een nieuwere. Gelukkig zijn er nog winkels online te vinden, waar je die ouderwetse artikelen kon aanschaffen. Katrien had alles in huis. Binnen drie dagen kwam het pakje aan.

Het was een engelachtige jongen. Hij had een bos blonde krullen, die uitbundig zijn  gezicht omlijsten. Blauwe kijkers, die de wereld gadesloegen. Zijn moeder was voortdurend in de buurt. Dat wist hij. Bij alle activiteiten stond hij erbij en keek wrokkig toe. Handen in de zakken, een norse uitdrukking en de tegenstelling was groot. Hij vond alles vies, eng, vervelend. De lijnolie was te vet, de hoepel te koud, het touw te nat en de pepernoten-poepluiers waren helemaal de druppel, die de emmer deed overlopen. Hij ging geen luiers wassen. Steeds meer zonderde hij zich af. Als iedereen ergens enthousiast naar ging kijken, draaide hij zich om. Daarbij hield hij vooral zijn moeder in de gaten, die hem steeds vergoelijkend een aai over zijn bol gaf. ‘Als hij het niet wil, dan hoeft het niet, hoor’. Ze zat hem en hij zichzelf in de weg. Hij trok niet meer bij.

Wat had ik graag even alleen met hem aan de slag gegaan. Die andere kant laten zien. Griezelen en toch de angst overwinnen, het bijbehorende triomfantelijke gevoel, zoals bij de andere kinderen. Eerst schreeuwden en joelden ze dat ze dat niet gingen doen, om later de grootste lol te hebben bij het boenen, schrobben, en wringen, de test hoeveel water er nog inzat en bij het uitslaan met een harde klap en de fijne regen op het gezicht. Het ophangen zonder knijpers was ook een kunst op zich. Trots bezegelden ze hun zege met een high five. ‘Goed gedaan, kanjers’.

De engel was het hele uur niet nedergedaald en had zijn afwijzende houding volgehouden. Hoe anders was de jongen, die piepte dat hij misselijk was en wel twee keer had overgegeven. ‘Laat hem maar’, zei de juf, Ze fluisterde me vervolgens toe ‘hij is een beetje anders’.. Dat had ik al gezien. Hij bleef wel in de buurt en met het hoepelen aan de stok kwam hij los.  Stukje bij beetje won de sfeer terrein. Op het laatst kwam hij bij de teil staan en deed zijn uiterste best om heel hard te wringen. Er kwam geen druppeltje meer uit bij de test. Trots als een pauw en glunderen dat koppie. Bij de high five veerde hij extra op. Yes, in the pocket.

Anderhalf uur lang werden de kinderen ingewijd in het leven van 1910. Toen ik vertelde dat er elf kinderen bij ons thuis waren, keken ze me ongelovig aan. Zoiets bestond toch niet. Drie slaapkamers, zeven jongens op de één en vier meisjes op de ander. ‘Lekker knus’, zei een meisje en daarmee ontsloot ze de wereld van verschil. De luxe en de rijkdom van nu met een kamer voor ieder kind of het delen en spelen met je zussen of broers.

Toen ze weer weggingen, keek het engeltje nog een keer om. Blonk er nu wat spijt in zijn ogen?

Ontroerd en geraakt ben ik, als ik, in het boek van Nicci French  met de veelzeggende titel ‘Woorden schieten tekort’, de kunstenaar Jenni Dutton ontmoet. Nicci vertelt over haar monnikenwerk: ‘The Dementia Darnings’. Zo op het oog lijken het reusachtige schilderijen, maar het zijn wandtapijten van haar moeder in verschillende stadia van de dementie. Er zijn erbij, die rafelend eindigen onderaan. De portretten zijn kriskras als een ‘labyrinth’ door elkaar geweven. Ze werkte stukje bij beetje eraan, zonder het hele beeld te zien en zegt daarvan: ‘Een beetje of ik dement ben. Ik zie alles in stukjes’. De liefde voor haar moeder en de acceptatie van diens ziekte spreken uit elke vezel van deze talrijke werken. Ze heeft geleerd om met haar moeder mee te veren zonder tegenspraak of realliteitszin te forceren en vond daarmee een nieuwe weg van acceptatie.

Het verworven inzicht omtrent dementie kent haar dalen. In het boek kom ik mensen tegen die kost wat kost willen blijven ontkennen, letterlijk de wereld buitensluiten om niet ondekt te worden, maar dus ook op geen enkele mogelijke manier hulp toelaten van buitenaf en maar aanmodderen met elkaar. Als je het niet noemt is het er niet. ‘Er vallen soms gaten in de tijd’ omschrijft een man zijn Alzheimer en de plassen zijn gapende gaten, de roltrap een afgrond. Het laat me bewust zijn van mijn kijk op de plassen in het bos, waar heel die opsekopse wereld zich in weerspiegelt en waar ik soms ademloos mezelf in verliezen kan. De droomsfeer voor mij maakt hier plaats voor de nachtmerrie van de ander. Het bewust worden van de persoonlijke waarneming en beleving, en het indringende ervan werd eens te meer duidelijk.

Zoals Jenni dementie omarmde als een nieuwe verworvenheid, gaf het de moeder de kans om trots op haar leven te blijven. Al te vaak gaan mensen zich schamen voor hun afwijkend gedrag en hun fysieke onvermogen, evenals de partners. Daarin ligt een groot stuk leed verscholen. Het einde van de vaardigheid (zoals de vader van Nicci het verlies van zijn rijbewijs ervoer) verbrokkelt de waardigheid en daarmee het zelfrespect.

Ineens valt het beeld van mijn vader naar beneden, terwijl hij in een rolstoel door het ziekenhuis wordt gereden door mijn moeder. Hij scheldt en tiert en noemt haar wijf en meer van dat soort onorthodoxe termen. Wij, naast de rolstoel, schamen ons. Sussend en sissend manen we hem aan te zwijgen. Op dat ogenblik zag ik niet de angst en de schaamte van hem, terwijl hij als hulpeloze oude man de blikken moet ondergaan van de goegemeente. Nieuwsgierige, medelijdende, verbaasde en verontrustte blikken. Hij heeft niet door dat zijn gedrag de oorzaak is van het aanstaren, meer nog dan zijn passieve gang in de rolstoel.

Daar doorkruist een andere vader het beeld. Ook in de rolstoel, maar zacht en liefdevol, als hij kleine stukjes brood voert aan de dieren achter het hek. Hun blikken oordelen niet. Gulzig happen ze met hun warme ronde lippen naar het brood en mijn vader heeft de situatie volkomen in de hand aan die andere kant.

Zijn ziektebeeld werd niet gelabeld na zijn beroertes en daarmee werd zijn decorumverlies weggezet als de grilligheid van een ‘narrige oude man’, waar moeilijk mee te dealen viel. Ook zijn grootste tastbare verlies was het kwijtraken van zijn rijbewijs, het paspoort voor de vrijheid en de weg naar onafhankelijkheid, zoals hij mij leerde toen ik 17  was.

Dit boek maakt net zoveel los als hersenschimmen van Bernlef toendertijd en ondanks dat ‘woorden tekort schieten’ weet zij de juiste woorden te raken. Veelal zwaar en verontrustend, maar ook met lichtpunten zoals de kennismaking met Jenni, die haar nieuwe moeder niet wegzette in een hoekje, maar trots met de wereld deelde, gerafeld of niet.

 

Gisteren na de slapeloze nacht, met mijn ogen dicht, dat wel, vond ik dat het tijd was om aan het balkon te beginnen. De mannen van de spijlen van het hek hadden kennelijk hier en daar, maar vooral daar, iets gekwast en waren met hun grote klossers over de galerij weggetrokken.

Vegen is met aangedane longen en een slechte nacht mijl op zeven, zeker als de bezem een halve bezem is, omdat de steel was afgebroken. De voorkant vegen was de eerste stap, anders konden de planten niet met een schone lei beginnen. Dan de wilgetenen matten door de spijlen vlechten. Het leuke van iets opnieuw moeten doen is de verandering, die je in een vastgeroest patroon kan aanbrengen. Jaar en dag was het hek helemaal bedekt op de zijkant na. Nu begon ik vanuit de zijkanten en hield het middenstuk open. Met het oog op de komende lente, als de prunus van de buren, die tot aan het balkon reikte, weer zou bloeien.

Tot zover ging alles van een leien dakje. Nu de plantenpotten. Wanneer was ik begonnen met halve bomen in evenzo grote potten te stoppen. Ik trok en duwde, sleepte ze aan de stammen naar hun plek. Elke kleine zoveelste aangewaaide plataan of iep, de overmaat, had ik al in zakken gedaan, evenals de grassen en het welig tierende, dat zometeen in de groenbak kon.

Het hijgen nam de vorm van schuren aan, Het op adem komen werd lastiger, veeg teken aan de wand. Beneden zag ik dochterlief met de kleine aan komen wandelen. Snel, snel…Een tandje erbij om het af te krijgen. Dat was zo’n bekende druppel. Het moment dat de vermoeidheid me de adem benam en ik niet of nauwelijks bijkwam. ‘Pas op de plaats’ riep elke vezel. Soms zijn mijn ogen en de vermeende spierkracht, de gedachte mogelijkheden, groter dan in werkelijkheid. ‘Doe ik wel even’, staat er in mijn ziel gegrift, maar dat ‘even’ hebben die longen allang geëlimineerd.  Wie zich brandt, moet op de blaren zitten’, fluisterde het verleden in mijn oor.

De kleine drentelde om me heen en at als een dijker. Ik zat op de bank en hield Pluis, die absoluut niets begreep van dat kleine grut, uit de buurt. De autootjes volgden elkaar in grote getale op, de ene botsing na de andere en langzaam kwam de lucht weer terug.

Er stond een vergadering en een schilderavond op het program. Vriendinlief probeerde me over te halen, ‘Ik mocht een half uurtje, of op de bank tussen het schilderen door’, maar het lijf, zwaar als stroop, trok een ander plan. Moeilijk maar wijs. Soms is wijs niet leuker.

Weer volgde er een onrustige nacht. Teken aan de wand. De dromen volgden elkaar met tussenpozen op. Gekke dromen. Een dokter die aan mijn bed stond en mijn insuline controleerde. Ik dacht dat ik wakker was en vroeg wie hem binnen had gelaten. Hij stelde zich voor. Dr Ehrich, ik kende hem niet maar in de droom herkende ik hem wel. Ik moest dertig keer geprikt worden en daar zou hij eigenhandig voor zorgen. Ik wilde niet meer staan, maar liggen en draaide een matras in het plastic om. Vliegen en rotting. De anderen om me heen (waar kwamen ze vandaan) doken weg, maar ik rook niets. Een zegen bij dit onheil. De droom ijlde even snel weg als ze gekomen was. Ik belde het ziekenhuis af en meldde me ziek. Wist dat ik niet moest werken. Ik mag me dan één keer branden, maar een tweede  keer overkwam me dit niet.

Met spijt in mijn hart, hoe moest het nou met de laatste keer chemo voor de zus met zeven zussen, de creatieve geest met de piekharen, de man met het brilletje, dat hij droeg als een lorgnet. Al die andere mensen. Het was niet anders. Verleden deed weer een woordje mee: ‘Je kan geen ijzer met handen breken’. Ook waar.

Ik doe iets wat ik zelden doe. Ik berust. Lees bij FB over de winterslaap die een andere lieve vriendin gaat houden en snap haar, als geen ander. Soms heel even maar, moet je alles afritsen. Pas op de plaats en dan weer door.