‘Ga toch slapen klein zusje, ga toch slapen klein zusje, je moeder is niet thuis en je vader is niet thuis, ga toch slapen klein zusje…’

Het liedje van lang geleden. Twee meiden kwamen een voorstelling geven in de groep. Ze hadden allerlei instrumenten bij zich en dit grappige lied. Af en toe kwam er een schuiftrompet voorbij, dat was de Langtoet, Ze liepen achter elkaar  aan en zeiden als in een mantra: Langtoetoetoetoet, langtoetoet, langtoetoetoetoet langtoetoet De kinderen genoten en ik ook. Wat een mooie combinatie. Instrumenten, een klimrek en fantasie. Klaar is de verwondering.

Het speelt door mijn hoofd want het is wakkernacht en waar vroeger de wakende engelen met mijn moeder mee door het hoofd zongen, zingt langtoeter nu.  ”s Avonds als ik slapen ga, komen mij veertien engeltjes na.’ Geknield op een kleedje voor het bed, de ogen stijf dicht, zodat er lichtvlekken in alle toonaarden ontstonden, schaduwspel bij het schaarse licht dat zich verspreidde over de twee stapelbedden in de kleine kamer.

Onze ‘bijbel’

De heilzame werking van het idee dat geesten de wacht hielden is opmerkelijk te noemen. Je zou er zo een stel demonen van kunnen maken. Ons rotsvaste vertrouwen in de waarde van de liefdevol vertelde katholieke sprookjes, de mooie prentenboeken erbij, zoetgevooisd in een omfloerste fondante kleurrijke wolk, bracht even rust in het woelige leven en zette de duivel en haar vurige vlammen in het hokje ernaast, stevig omkaderd, vast. De griezel zou door geen cordon engelen breken, daar zorgde moeder wel voor en beer, die ik in stelling bracht

Halverwege wakkernacht sluit ik de ogen en slaap in, door vermoeidheid overmand om ’s morgens pas te ontwaken. Het viel dus reuze mee. Langtoeter heeft kennelijk de slaap erin gemarcheerd en werkte zoals vroeger de engeltjes, maar vooral de stem van mijn moeder. Datzelfde lied zong ik voor de kinderen. Als ze alle vier op bed lagen, de tweeling beneden en de meiden op zolder in hun met sari behangen kleurrijke wereld, hing ik de was op aan het eind van de dag. Eerst was er het maantje, dat tuurde en gluurde, Maria zat bij de ‘Rosenhag’ en als het even meezat, kwam na die klassieker vervolgens de engelen, die door de tand des tijds op feeën leken met een suikerlaag, dat een Little Pony niet had misstaan. Bij de allerlaatste noot waren ze in dromenland en de laatste sokken opgehangen. Drie vliegen in een klap.

Hoeveel nachten heb ik wel niet gewakkerd. Als vaste wacht, zeven nachten op en zeven nachten af. Heerlijke bevrijding bij het naar buiten lopen onder de poorten van het Akademisch ziekenhuis in Leiden door, waar alle dagplegen  naar binnen liepen.  Later, de gebroken wiegende uren bij de ontroostbare telg in de wieg, en het talken bij de krabbende garnalenvingers over een waterpok. Maar ook bij het hangen boven de studieboeken om na de zoveelste middeleeuwse tekst er ineens achter te komen dat de dag al aan het gloren was en de stramme knieën smeekten om een warm bed. Hazenslapen tot de kinderen zich zouden roeren.

Altijd waren er verzen, Vasalis en Annie.M.G, paraat om eigen ogen of die van anderen te sluiten. Soms letterlijk en dan kwam de slaap een lange tijd niet, omdat de zin van het leven aan mijn denken trok. Dat laatste dat zo aanwezig is in deze dagen vol tijd en duur.

De langtoeter is het roze olifantje. Die houden we er in om des avonds, als het woelen de overhand neemt, stil te vallen onder het staccato marspatroon: Langtoetoetoetoet…langtoetoet!

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bierviltjessessie. Het komt niet uit mijn portefeuille, maar het is ooit in het leven geroepen door Renate Dorrestein, toen ze als schrijver op Locatie aan de VU verbonden was. Dat laatste: ‘Verbonden’ is in de meest letterlijke zin van het woord op te vatten. Ze maakte letterlijk verbinding met haar studenten en ze zocht naar wegen om hen met elkaar in verbinding te laten komen. Daarvoor had ze onder andere de digitale klaagmuren in het leven geroepen en de bierviltjessessie. Beiden monden uit in eenvoud en doeltreffendheid.

Het staat, waar meer verhalen van mijn hand deze weken een impuls hebben gekregen, in haar laatste boek ‘Dagelijks Werk’ beschreven en is op die manier bewaard gebleven voor de eeuwigheid. Het is een variant op de sessies die ik heb meegemaakt bij de samenvoeging van een nieuw team uit twee bestaande scholen. We zaten in een binnen en een buitenkring en moesten elkaar binnen een tijdspanne van een minuut vragen stellen en een ander moment naar levenservaringen vragen.

Het verschil met de bierviltjessessie is de manier van de reflectie erop. Bij de sessie vervliegen de woorden of verweven zich met een ander verhaal. Bij de viltjes vertelt iemand naar aanleiding van vragen in vogelvlucht een belangrijke gebeurtenis of een korte samenvatting van het leven en wordt het in steekwoorden opgeschreven op bierviltjes met de bedoeling dat het verhaal zich doorverteld en mensen er hun eigen levensthema’s in herkennen. Een verdieping in de kennismaking en een verbinding voor het leven filter ik uit het gegeven. Al die bierviltjes naast elkaar op een grote muur zou herkenning  en erkenning zijn en geven van al die bestaande levens. Hoe gaaf is dat.

Museum Voorlinden: Shilpa Gupta ‘Everyday art’

De digitale klaagmuur werkt als een dagboek, schrijf je problemen anoniem van je af in dat studentenparadijs, juist om elkaar te vinden in de onzekerheid, de twijfel, de bibberende vleugels die uitgeslagen worden. Een podium voor de angst. Iedere schrijver, blogger of dagboekenspecialist zal zeggen, dat die weg al zo oud als Methusalem is. Maar in het digitale tijdperk van haar studenten ondervond Renate vooral de twee duimen op het mobieltje en de doppen in de oren. Ziedaar de tegenwoordige mens. Niet meer in verbinding, dus is de drang om ze te leiden groot.

Museum Voorlinden: Annette Messager: Mes Voeux

Stel je voor, dat je in een reis met de trein bij elk setje, dat in het niets zit te staren, een oortje zou verwisselen. De consternatie alleen al is voldoende om elkaar te ontmoeten. Renate verbind ons over haar grenzen heen. Dat is knap. Ze heeft met haar visionaire blik vast en zeker voorzien dat de verhalen die ze heeft opgeschreven ons gevangen zouden houden in een denkproces, waarover je wel moet praten, schrijven, filosoferen. Ze haalt bij haar idee om te vragen Sonja Barendt aan die altijd orakelde: ‘Van vragen wordt je wijs’. Hoe, wat, waar, wanneer, waarom zijn de sleutelwoorden die je nodig hebt om dat persoonlijke verhaal uit te diepen. Het zijn dezelfde sleutelwoorden, die ik gebruikte bij de reflectie op het gemaakte werk van de kinderen. De ene vraag roept de andere op, stelt Renate vast. Niets is minder waar en het concept werkt als een rode draad.

Al die verhalen van ons geboekstaafd op een bierviltje of in een klassieke klaagmuur in een nieuwe jas. Het is niet nieuw, wel een originele en aansprekelijke vorm en meer dan dat, het is herkennen en erkennen en bovenal verbindend. Het is kroegentaal voor gevorderden

 

Gisteren wandelde de kans om te verrassen en een zelf verzonnen overrompelingstechniek uit te voeren parmantig aan me voorbij in een uitgelaten rij. Twee aan twee liepen ze, stilstaand, trekkend, huppelend, babbelend. Mijn partner in crime voordat ik werd uitgeschakeld, maande ze met de blik van een ervaren rot aan om door te lopen, omdat die blauwe auto hen daar de kans toe gaf. Ik zat achter het stuur en werd niet herkend. Zo ging de ex-collega op in het stellen van de hoogste prioriteiten en de kinderen in het kennelijk in vooruitzicht gestelde uitje.

Schatten zijn het.

Toen ik de vertrouwde koppies zag, ging er een schok van aandoenlijkheid door me heen. Ik heb hetzelfde bij alles wat, zeer recentelijk, herinnering is geworden, met name omdat ik weet, dat ik niet meer deel uit maak van het proces van groei tot ontgroeien van hun voedingsbodem. Dat voelt gek. Ik hou van mijn kinderen, van al mijn kinderen en als je rekent dat dat dertig jaar lang ongeveer groepen van rond de 25 kinderen zijn geweest, dan is het een respectabel aantal. Bij elkaar zo’n 750 zielen, die ik heb mogen helpen kneden en vormen in de basis. Dat wil wat zeggen. De sociale media zijn onontbeerlijk om te kunnen blijven volgen. Niet allemaal natuurlijk, maar een aantal. Stemmen uit het verleden die weer lichtend vorm geven aan hun bestaan en aan het mijne in die gouden tijden van weleer.

Het vraagt wel om een volgende missie, betekenis geven aan het leven om je heen in een ruimte, die dicht bij je ligt en waardoor je gevoed zal worden en tot nieuwe inspiratie komt. Het kan niet zo zijn dat een boek, het schilderen, een museum of de tuin daar voldoende rekenschap aan zal geven. Ik heb meer nodig. Interactie. Natuurlijk met de zussen en vriendinnen, maar nog meer dan dat. Is het tijd om achterover te leunen en terug te kijken op een rijk leven of is het een teken aan de wand dat er nog meer in het vat zit en het niet is uitgeschonken tot op de bodem.De factor ‘zorg’ trekt.

Ron Mueck

Ik voel me nog te jong om tot totale versterving over te gaan. De vegetatieve staat van zijn van een aantal ouderen, leeftijdgenoten, benauwd me. Ze leven op bij bezoek, of juist niet, spelen patience en houden deuren gesloten, richten zich op structuur in tijd en verbeiden in narrigheid of verbittering over de wereldse ontwikkelingen. Dat zou op zich allemaal in orde zijn, want ‘leven laat leven’ als geluk niet aan hen voorbij is gelopen. Geen woord rep ik er over. Wie zijn wij om de waarden van een ander af te nemen. Zelfs de verbittering kan het hoogste gespeelde en gewenste drama zijn en de lol daarom.

Marc Sijan: Cornered 2011

Verdrietig word ik ervan als het onmacht is of onkunde, als het een aftakeling is tegen wil en dank, die zich heeft ingezet. Waar ligt de grens van het erkennen van het onmachtig zijn. Natuurlijk schrijf ik dit op, omdat het zich dicht bij me aan het voltrekken is en er mensen zijn, die dat uit liefde niet zien, terwijl het een aantal anderen zo glashelder schijnt. Het zijn zulke invoelbare emoties. Het vasthouden van het oude beeld, de opleving uitvergroten tot het normale bestaan, de ogen sluiten voor de minuscule en grotere veranderingen. Kracht is er nodig en groei in het aanvaarden van de onvolkomenheid van dat doen en laten, voor het bijten der jaren in de gezonde mens en het bijstellen van de optiek. De tijd zal het leren.

 

Nog steeds aan het lezen in het boek van Renate: ‘Dagelijks werk’ en ieder hoofdstuk geeft aanleiding om de radertjes bovenin weer eens aan het werk te zetten. In het hoofdstuk van Geldzaken uit 2002 schrijft ze: ‘Als er maar genoeg tijd verstreken is, laat vrijwel elk drama uit je leven zich in twee of drie kalme zinnen navertellen. Al die emoties, die tranen, die slapeloze nachten…Je had ze jezelf net zo goed kunnen besparen, want na een paar jaar is alles water onder de brug.’ Relativeren is een kunst op zich.

Mijn moeder en mijn oma hadden er onmiddellijk aan toegevoegd: De soep wordt nooit zo heet gegeten als ze wordt opgediend. Daarbij hadden ze hun bedachtzame blik opgezet. Doordringend, vorsend ook, om te peilen hoe de uitdrukking zou vallen. Bij elk protesterig ‘Ja maar’ volgde een weloverwogen weerlegging, die niet zelden uitmondde in een nieuw gezegde. Ze waren mijn Orakel van Delphi après la lettre, als filosofen hun tijd ver vooruit.

De Pythia door John Collier

Renate haalt een waarheid aan, die niet te weerleggen valt. Als je maar lang genoeg wacht, strijkt de tijd de onwillige plooien glad. Verdriet, woede, wantrouwen verzachten met elke dag dat de emotie verder weg ebt. Soms zelfs zo dat je ineens op een punt bent aangeland, waarop de schrijnende pijn nog slechts oproepbaar is en niet meer als constante voelbaar.

Er zijn een aantal schrijnende verliezen voorgevallen in mijn leven. Dood wandelde voortdurend met me mee, omdat ik als een inktlap van vroeger, het verdriet opzoog als pure blauwe inkt, de vlek vergrootte en me het schuren van het verlies eigen maakte. In die vijver doopte ik vervolgens de inkt en schreef er dagboeken mee vol. Romanticus in de dop. Ik was een puber en vol uitwaaierende emoties, de Duitse taal kent die prachtige uitdrukking: Himmelhoch jauchzend zum tode betrübt”. Dat was ik en bleef ik tot in lengte der dagen

Opa, oma, vrienden op jonge leeftijd, later vader, moeder, de vader van de kinderen ze gingen allemaal dood. De heftigheid is er af, inderdaad is het water onder de brug, de pijn opgegaan in het leven. Het gemis is gebleven. Net als de bijtende scènes bij het opheffen van de vriendschappen, verbonden die gesmeed leken voor het leven en die toch een einde vonden, een achtbaan aan emoties, zo hoog, dat het niet ooit te overstijgen leek door enig ander gevoel en toch kabbelde het ten leste een beek in, een meer, stilstaand water.

De muziek van de Dijk spreekt me daarom aan. Huub van der Lubbe penseelt een palet aan emoties in de kleuren van alledag. Ze zongen: ‘Niemand in de stad’ en daar maakte het water zich druppel voor druppel weer los, de doden kregen contouren, werden weer namen. Het zorgde er voor dat de pijn oplichtte voor zolang het nummer duurde en de woorden stroomden. Het mocht er zijn, gevangen in het lied, verzachtende ontlading.

Het komt allemaal langszij door die paar regels van Renate in een hele andere context. Ze werpt me jaren terug en leid me ‘het leven is lijden’ door tot het punt waarop ik, nu in kalm vaarwater, alles een plek weet te geven. Uit voorbehoud om het aangedane hart te laten rusten en omdat alles wat ooit zo belangrijk leek door de tand des tijds niet meer is dan dat. Een paar kalme zinnen en water onder de brug.

 

In het ‘Dagelijks werk’ van Renate Dorrestein komt een hoofdstuk voor dat handelt over de aspirant-schrijver. De schrijfster verhaalt dat ze ontelbare manuscripten opgestuurd heeft gekregen en dat ze met regelmaat ook mensen moet teleurstellen, net als de uitgevers, waar het desbetreffende stuk al eerder langs was gestuurd. Ze memoriseert zichzelf als : De vernietiger van dromen. Dat dit haar onder het tanden poetsen te binnen schiet, zegt alles over de orde van belangrijkheid. Ze heeft maar een eerste eis voor aspirant-schrijvers. ‘Het vermogen om kritiek te accepteren’. Dat is er een van levensbelang.

Eindeloze oefening

Omgaan met teleurstellingen is iets wat je al doende leert. Door het leven zelf en de eigen rol daarin. Een belangrijk hulpmiddel daarbij is het volgen van de ontwikkeling van het kind. Hele discussies heb ik aangezwengeld met ouders over de belangrijkheid van het stapelen. Eindeloos konden kinderen in de knutselhoek bezig zijn met stapelen van alles wat voorhanden was om dat met veel lijm en liefde, vooral dat laatste, aan elkaar te plakken. Als daarbij de berg steeds weer uit elkaar valt omdat de lijm niet deugt, moet er gezocht worden naar de juiste kleefkracht van bijvoorbeeld sterke lijm. Dus een beetje van jezelf en een beetje van het gereedschap. Ook de constructie kan niet deugen. Als je met een doosje begint en je wil er een grotere rij bovenop plakken zal het ook instorten. Door steeds alert te blijven en te vragen wat ze ontdekt hebben, wat wel werkt en wat niet, waar het aan ligt, wat er tegen te doen is om het op te lossen, groeit het inzicht. Teleurstellingen hebben alles te maken met het verwachtingspatroon dat het zicht op het inzicht in nevelen hult. De wens is de vader van de gedachte” hoor ik uit het verleden en zie de opgeheven vinger erbij.

reflecteren kan je leren

Mijn reflectiekringen waren de basis van het hele onderwijs. Het leerproces kreeg zin door het open vragen stellen, door ruimte te geven aan de gedachte, door samen te filosoferen over oplossingen. Ergo, door het inzicht te vergroten en nieuwe manieren te vinden om de volgende stappen te kunnen zetten.

Je zou er vanuit mogen gaan dat het gesneden koek is als we groter groeien. Niets is minder waar. Het blijft een emotionele kant met zich meedragen en die laat zich niet snel onderschoffelen door kritiek. Waarom is men teleurgesteld als er afgewezen wordt, wat er gecreëerd is? Omdat het gevoel overheerst als persoon afgewezen te worden. Het is wat anders dan afgebrand worden, maar het ligt wel in diezelfde orde van grootte qua gevoeligheid. Onbegrepen reist men verder, om daarbovenop dezelfde fout te maken, omdat de kritiek niet binnenkomt.

Renate schrijft een brief naar een van die aspirant-schrijvers wat een bittere teleurstelling zal hebben opgeleverd. Toch zegt ze nergens dat de vrouw niet kan schrijven. Ze heeft het voornamelijk over de keuzes die er gemaakt worden om het verhaal pakkend te maken. Helemaal aan het eind wordt de deur geopend voor een nieuwe versie van het verhaal, met wat tips en mogelijkheden.  Dat laatste wordt vaak opbouwende kritiek genoemd. Ik zou, bij alles wat ik schrijf, een klein criticus op mijn schouder willen hebben zitten, met dezelfde vragen als in de reflectiekringen op school. ‘Waarom doe je dat, heeft het effect, zo niet kan je het een andere wending geven, waarmee het meer effect beoogt’. Enzovoort. Misschien zit ze er al lang. Fluistert ze van alles in mijn oren en boort vooral de kwaliteiten aan. Nu zegt ze: Omgaan met teleurstellingen is deuren openhouden voor mogelijkheden. Daar is alles mee gezegd.

 

 

 

 

 

 

Iedere keer als mijn lieve vriend uit Washington zegt wat hij meeneemt voor zijn dierbare thuisblijvers, wordt ik alleen al verliefd op het woord en nog meer op de manier waarop het uitgesproken wordt. Met zijn sonore timbre laat hij me weten ‘stropwaffels’ mee te nemen. De aanzet van het woord is rond in navolging van de o-klank, de waffels dragen een belofte aan hemelse zoetigheid met zich mee, waarbij de a het midden houdt tussen o en a. Op die manier wil ik wel honderd keer ‘stropwaffels’ eten. De oude probeert er een juiste uitspraak van te maken, maar het komt niet overeen met de smeuïgheid. Als de nadruk wordt gelegd op stroop krijgt het een calvinistische bijsmaak en is de zoetigheid verdwenen.

Niets is leuker om , als je Nederland gewend bent en weer terug gaat naar je land, de eigenaardigheden mee te tronen. Voor de vriend is dat winegums, want hij heeft ook lang in Londen gezeten en stropwaffels. De blik alleen al is hemels bij de herinnering aan de smaak en zeker als je het binnen de eigen landsgrenzen onbegrensd kan smikkelen. Smaken laten zich dat maar een keer zeggen en vergroten uit tot engeltjes die over de tong zweven. Vriend heeft gelijk en de oude natuurlijk ook, maar we gaan niet aan puriteins Nederlands doen als dat de smaak bederft. Zelfs drop klinkt koddig in het jargon van de vriend.    

Herinnering: 18 jaar geleden liepen we door New York. De Twintowers stonden nog gebroederlijk naast elkaar en ik schoot foto’s van een bruid die daar de achtergrond voor de bruidsreportage van maakte. Eekhoorns draaiden als duiven om ons heen en de zwervers hadden op gemiddeld bijna elke bank in het park hun thuis gemaakt met plastic zakken en een goed gevulde vuilnisbak in de buurt. De oudjes in de drukke stad werden voortgeduwd door Nannies, jonge vrolijke meiden die samen uit wandelen gingen, twee oudjes in de rolstoel ervoor. Alsof ze met de babies rond dartelden. De gesprekken gingen dan ook over de hoofden heen. Nooit zal me dat overkomen, beloofde ik mezelf, in de bloei van mijn leven en met jeugdige overmoed. In een van de drukke winkelstraten viel een klein winkeltje in het oog. Het was een dropwinkel. Voor tien gulden, destijds nog, konden we een ons drop kopen. Wow, hoe kwam ik als fervent liefhebber aan die mazzel. Hoe duur betaald ook, een ons werd van mij.  De smaak werd er door versterkt, ook al haalde het bij lange na niet mijn lievelingssoort drop: Zacht en groot. Pinpassen of Klene’s grote om maar een zijstraat te nemen. Dit waren harde kokindjes en munten, maar hé, drop.

Bij de vriend ligt het anders. Hij is in den vreemde verliefd geworden op de lokale lekkernij en dat moet mee, omdat het niet te krijgen is in NY. Het gesprek ontspint zich op het moment dat we ons te goed doen aan pannenkoeken, die andere heerlijkheid van eigen bodem. Weliswaar met een Italiaans tintje voor mij met de mozzarella en de rucola, maar de mannen gaan over op de ouderwetse variatie met spek en stroop. We spoelen het weg met een witte wijn omdat de rode op is, vanwege de drukte van de kanaaltrots afgelopen weekend. Dat  kan alleen hier, waar de oude contouren van de kelders zich weerspiegelen in het water en de zon bleekjes doorbreekt op de dun bevolkte terrassen. Binnen is het warm, geen muziek, jonge studenten en een muntkelder met lekkernijen. De wijn vloeit rijkelijk en de stropwaffels dragen het gesprek. Met vriend en de oude en de enige echte lekkernijen. Het is goed toeven, als je er bij stil staat.

Het was een bijzonder rare droom en het opmerkelijke was, dat ik hem al eerder gedroomd had. Ik was in een huis, dat qua grootte meer weg had van een museum of een bibliotheek. In de kamer beneden zou het een gemoedelijk tafereel hebben kunnen zijn, als er geen zwarte magie aan de orde was geweest. Ze was niet helend, niet verrijkend maar in staat om alle mooie voorgaande gebeurtenissen en handelingen te niet te doen.  Er waren gruwelijke beelden bij, waar ik langs liep maar letterlijk, ook in de droom, de ogen voor sloot. Die laatste beelden kon ik herleiden uit een recentelijke detective. De magie, waar voortvarende jeugd en ouderdoms-weerleggen in samen viel,  bleef hangen in de ruimte. De onrust broeide in mijn nek, nat en klam. In mijn verbeelding zag ik de net geverfde henna in de haren zich als een olievlek uitspreidde over het witte kussen. Ik schrok wakker met kloppend hart. Dat hart dat het nog steeds niet helemaal naar behoren doet en waar ik maar niet de vinger op kan leggen.  ‘Een bloedend hart’, om met BLØF te spreken

In de Henna.

Ik verlangde naar een onbezorgde nachtrust. Zo een waarbij de overgang van avond naar ochtend tijdloos verloopt, aan een stuk, zonder de vele onderbrekingen van de laatste tijd. Met of zonder dromen, maar zorgeloos, zonder kwalen. Het hoofd bleef maar registreren qua onvolkomenheden. Dát denken te stoppen. Ik viel weer in slaap, met Poes Pluis vertrouwd en zorgzaam in de holte van mijn knieën.Ik droomde een tweede keer. Over een belangrijke internationale vrouwenbeweging, waar ik niets van af wist. Men keek me bevreemd aan, maar als ik durf te vragen, waar het voor staat en wat de doelen zijn, beamen ze ten leste dat er te weinig publiciteit in Nederland was en dat er meer mensen zijn, die geen idee hebben over de inhoud. We gaan op pad, een publiciteitscampagne. Dik gearmd, vriendinnen. Tot een van de topvrouwen aangeeft het niet meer aan te kunnen, de druk van buiten af is te groot. Ze besluit het leven te laten. Diep bedroefd, maar zusterlijk dragen we het grote verlies. Ik word wakker met de tafel op het netvlies, waaraan het laatst gedineerd is, nu met dochterlief. In het echt met de zussen gisteravond.

Blinde vlekken

Als ik aan het overpeinzen sla en de vrouwenbeweging weer in mijn herinnering schiet, roept het zo’n warm gevoel op, dat ik me moe maar voldaan voel met een randje.  Droom met een boodschap. Alles is te doorgronden als je het ongewisse durft op te heffen door te vragen. Onwetend zijn is niet erg maar doen alsof je het weet, of met stomheid geslagen willen blijven, zorgt voor de blinde vlekken in het hoofd. Het blijven zoeken naar de betekenis, het genuanceerde denken, geeft voldoening. Ineens weet ik waar de droom vandaan komt. Na een overpeinzing over een gesprek met de zussen waarom mensen handelen en wat dat zegt over hoorder en toehoorder, bracht het mij op het thema van de nuance. Daar ben ik mee aan het vlechten gegaan met als resultaat deze mooie beelden en de diepere gedachte. Ze strengelen zich voorlopig voort. Straks zal er een antwoord zijn.

Waar het woord het eerst opdook binnen de conversatie weet ik niet. Het had een metaalachtige bijsmaak. Je zegt het en nog eens en weer een keer en het wil zich maar niet voegen naar de geest. Sommige woorden doen dat. Er gaapt een onoverbrugbare kloof tussen de werkelijkheid en het woord. Toch gaan we het doen.

Ervaringen van jaren hebben zich geprobeerd te mengen met de vreemde aanduiding. De meest verschrikkelijke ontberingen op kampeergebied hebben zich aan mij voltrokken. De ijzig koude nachten in Denemarken en Zweden uit de jaren zestig. Het legertentje met de knopen en zonder grondzeil, waar het water een weg vond naar de rugzakken en de haastig opgehoogde  en opgetaste kledingstukken. De bloedworst, die naar metaal smaakte met een vampierachtige afdronk. De macaroni met tomatensaus als enig overlevingsmiddel omdat we anders de zes weken niet vol konden maken, die we liftend en eindeloos wachtend doorbrachten in de prachtige natuur en langs de lange, lege wegen. De eindeloze verliefdheid die als een warme deken over alle activiteiten heen lag en waar zelfs de zee vol met kwallen geen afbreuk aan kon doen in het prachtige Arhus. De rode harten die samensmolten in het formica van het meubilair van het gemiddelde wegrestaurant, de grond die zacht werd van liefde, ondanks de dennenkegels en de distels, het stampen van het schip dat in zeeziekte verenigde, samen misselijk, een grotere liefde is er niet.

Of die keer dat we dwars door Spanje heen trokken. Te beginnen bij San Sebastian en te voet en sommige stukken per trein de dorre droogte van het land en de extra rugzak aan hitte  trotseerden. Daar leerde ik olijven kennen in combinatie met de paprika en de knoflook, druipend van de olie, met de smaaksensatie van simpel zeezout en peper. Niets was heerlijker. Alle engeltjes van het luchtruim zweefden over de tong. Honger maakt zelfs rauwe bonen zoet. Geen angstaanjagende blaffende zwarte hond in een van de verlaten en uitgestorven dorpen of het gezoem van de muskieten boven het aardappelveld te Guadelajara, waar we aan de rand de slaapzak hadden uitgerold, konden het eufore gevoel verwoesten. We waren Die Hards in het kamperen.

Jaren later was er een studiereis voor de drie jongste jongens. ‘Hoe leer ik survivallen ten tijde van luxe en gemak.’ Ik had ze meegenomen naar Italië en ze zwoegden om de haringen niet als kromme staven in de keiharde grond langs de kust bij Genua te slaan. Het zweet droop van de gebruinde koppies. Twee sheltertjes, wat luchtbedden en een beperkte rugzak met kleding was onderdeel van mijn Spartaanse cursus. Als beloning kregen ze de prachtige Duomo, toevalligerwijs in het stralende zonlicht en de godentroon bij uitstek, de voetbaltempel in Milaan op een presenteerblaadje. Kamperen was niet voor watjes, maar voor echte mannen en vrouwen van stavast. Aan mijn opvoeding zou niets ontbreken.

Zo heb ik aardig wat ontberingen doorstaan en tegenslagen getrotseerd. Een heerlijke tijd om op terug te kijken en te mijmeren. ‘Weet je nog…. toen we jong en in de bloei van ons leven….’. Dat was ook de reden, dat ik even moest slikken bij ons nieuwe avontuur met mijn drie zussen. Ondertussen ook kompanen in het overwinnen van malheur. Elke vakantiewoning kende wel een gebrek, maar met het geërfde optimisme van ons aller moeder sloegen we ons er dapper doorheen. Achteraf gaven de ‘beproevingen’ de mooiste verhalen, waar voor eeuwig op te teren viel.

Onze volgende onderneming wordt er dus weer zo een. We mogen haar nu al  bijschrijven door de onverenigbaarheid van het woord. De Glamping. Op luxe safari. Tropenhelmen in de aanslag, zaklampen op scherp, muskietennetten laten zakken, trek de kniekousen hoog.  Zeeland…we komen er aan.

 

 

Op zijde schilderen, dacht ik dus en had wel wat vraagtekens bij deze activiteit. Ongetwijfeld ook heel kunstig en verantwoord, maar niet mijn idee van het aanbod van de klassieke academie, waar eerder al twee zwoegende tekendagen aan vooraf waren gegaan.

Haha, nee dus, zijde schilderen was letterlijk wat er stond. Het schilderen van zijde, de stof, de textuur. Het zo weten te schilderen dat in een oogopslag duidelijk was,  waarmee men te maken had. De meester had een en ander voorbereid en het opzetten van het paneel was aanvankelijk allesbehalve te doorgronden. Vlakken verf , licht en donker, driehoeken en een foto van wat het worden moest, losse elementen. Hier werden we duidelijk bij de hand genomen om een techniek aan te leren. Daarvoor werd een van de grootste der groten van stal gehaald. Bartholomeus van der Helst met Abraham Del Court en zijn echtgenoot. Het draaide om haar knie. Een fraaie, oplichtende en glanzende, in zijde gehulde, knie. Het fragment, dat we als voorbeeld kregen, was onduidelijk, bijna abstract. Het ging niet om het plaatje an sich, maar puur om de techniek.

Dat wat zijde worden moet…

Hoogglanzende zijde vergt vooral eindeloos geduld. Niet haasten, geen vlugklus, maar kalmpjes aan, laag over laag, niet mixen, maar doezelen en dassen. Pas bij het laatste kwam de beleving. Dat was een tip van de, nu al veel zichtbaar wordende, sluier. Door miniem de kleuren in elkaar te werken met de platte penseel en het daarna nauwelijks te raken met een zeer zacht en rond penseel gaf het een glanzend effect. Bij lange na niet zoals Van der Helst, maar toch voelde het als een klein wonder om die kleuren zo zacht en met het grootst mogelijke effect in elkaar te zien vloeien. Het kleine hoge atelier werd een tafereel van zwoegen en zuchten aan die lange houten tafels, met als beloning de ontmaskering van een belangrijk gegeven. Ineens bestond de wereld uit stof, structuur, plooiend of glad, soepel vallend, stug of krakend stijf. Elke lap was een uitgebreide observatie waard. Overhemden, blouses, soepele broeken zwabberend om een been, klokkende rokken en gelukkig was het zomer en heerlijk weer. De impressie lag voor het oprapen.

De kracht van de aandacht.   Later op de dag in de bus op weg naar de stad, stond er een vrouw te wachten, die overduidelijk naar een feestje moest. Ze had een rode lange jurk aan met een geplisseerde rok tot op de opengewerkte schoenen. In haar oren twee grote gouden creolen, om haar nek vergulde glorie. De gouden glitterende armbanden om de rode voile stof van de mouwen klemden een grote imitatie Louis Vuitton vast. Haar haar was opgestoken en de ogen zwaar aangezet. De Zangeres Zonder Naam après la lettre. Ze keek de bus voorbij met stuurse blik. De zwierige voile schreeuwde om een foto, maar haar hele houding vertolkte de aversie. ‘Waag het niet’. Rode voile is geen witte zijde, plissé is niet glad. Er rolde mij een scala aan onbekende mogelijkheden voorbij.

De hele weg bleven stoffen en stofjes me achtervolgen en in het oog lopen. Nu kan ik weer de slaap niet vatten, alleen maar omdat de penseel zacht aan het dassen slaat, op het vermeende paneeltje, zodra ik mijn ogen sluit. Een onstuimige dans van rode voiles met witte zijde in een perfecte match. ’s Nachts schilder ik de volmaaktste schilderijen.

 

 

Bij iedere bos gesnoeid hout die ik van de grond opraapte en dat verbazingwekkend vederlicht aanvoelde, bekroop me de gedachte aan een waterval van de kleine monstertjes. Ze liepen zich vast te verkneukelen op en te verlekkeren aan dat grote bleke vel, een luilekkerland bij uitstek. Mijn hoofd gaf ze een eensgezinde lange rij aan maatjes. Toch had ik er slechts een te pakken of hij of zij  mij. Dat laatste dus.

Het voelde als kriebelen en het was zich net weer aan het nestelen met wriemelende pootjes en probeerde onder de rand van de elastieken band te komen ter hoogte van mijn buik. Pincet ligt tegenwoordig in de aanslag naast mijn favoriete hangplek. Hebbes. Bij kop en kont zou mijn oma triomfantelijk gezegd hebben.

Ik legde de kleine wriemelaar op een witte ondergrond om van dichtbij te kunnen bestuderen en de lens van de camera vergrootte het hele beestje uit. Alles zat erop en eraan. Ik kan me niet heugen ten tijde van mijn oma ooit door een teek te zijn overvallen. Toen hadden we oorwurmen als engerds en  we waren er heilig van overtuigd dat die maar een doel hadden. Regelrecht je oren in. Dan zouden we zo doof worden als opa en dat wilde je absoluut niet. Angst en ontzag hadden zich samengebald. Bij elke doek die je pakte, eerst schudden, anders waren de rapen gaar. Teken zijn de nieuwe belagers van deze tijd. Ze scharen zich, wat mij betreft, in het rijtje van de mug, de wesp en de daas. Ik zie ze liever gaan dan komen. De laatste drie tuindagen was het bingo. Ergo, teek heeft zich een aardig kostje ingekocht heden ten dage.

Ik heb een grote liefde voor insecten en deins nergens voor terug. Ik hou van hun aparte kleuring, hun prachtige tekeningen, hun kunstige facetogen en zie dan ook vaak alleen de glanzende schoonheid van hun bestaan. Nergens deins ik terug bij spinnen, kevers, torren, mieren, duizendpoten, of vliegende schoonheden als libel, vlinder, motjes. De vliesvleugeligen, de, al dan niet, geleedpotigen, kunnen me allen bekoren. Een van onze mooiste projecten was er een van Reinhard en de waterjuffer.

Het jongetje, wiens slaapkamer we hadden nagebootst op het Robbeneiland sliep met een vliegenmepper en een spuitbus op zijn nachtkastje en werd door een waterjuffer meegenomen naar het rijk der insecten, zoals de kleine Erik uit het insectenboek van Godfried Bomans meegetroond werd. Wat volgde was zes weken lang de meest prachtige avonturen in het levendige ondergrondse bestaan. Toen het project klaar was, was er geen kind meer, die nog ooit naar een spuitbus grijpen zou. Ze waren diep onder de indruk van de levens van al die kleine wriemelaars. Dat is het gevolg als iets betekenis krijgt.

De wandelende takken, die ik op mijn armen liet dansen en die bewondering oogsten voor hun prachtige gestroomlijnde kunstje, namen gretig aftrek. Dat wilde iedereen wel op de eigen armen proberen. Dat slakken kunst kunnen maken is een vast te stellen eigenschap. Iedere ochtend liep iedereen om het hardst om te kijken hoe de sporen getrokken waren in de dauw van de vroege ochtend en welk patroon dat gaf, om het na te bootsten met sterke witte lijm en ecoline.

Ik ben blij, dat ik teek niet tegen kwam in die dagen, want ik had ze moeten waarschuwen. Het blijft een mooi geval, met dat grote ronde achterlijf en de kleuren en ik had hem graag met mijn kleine observators uitgebreid willen bekijken onder een vergrootglas. Alleen te bedenken dat hij een ziektedrager is, is minder en maakt hem tot verguizen. Door er laconiek mee om te gaan, wordt in ieder geval de druk van de ketel gehaald, want ik weet niet wat erger is. De panische angst of het dier zelf. Puntig pincet in de aanslag en met marker een kringetje rond de plek. Daar haal je zekerheid mee en dat scheelt een hele hoop angstige momenten.

 

 

Niets om wakker van te liggen en toch….Ongeklaarde klussen doorwasemen gedachten en loeren op het moment van het in slaap vallen. Ze springen te voorschijn en dringen de gerafelde eindjes op, waar nog heel wat aan te breien valt. ‘Nanananana’ ‘Je wilde nu toch al niet slapen?’

Losse eindjes

Beneden rijden afwisselende plukken geslaagden langs. Met vlag en wimpel, die lang en breed te wapperen hangt aan de voorgevel of van het balkon af, geslaagd. Ze joelen, vertellen elkaar anekdotes, daveren lachsaldo’s de nachtelijke stilte in en alles met een te luide stem, zwijmelend en rooskleuriger door de alcohol. Het einde van een schooltijdperk moet ruim gevierd worden. Ik kan me vaag iets herinneren van het wachten buiten bij de Ludgerusschool in Zuilen. Geen idee waarom juist daar, want onze school lag aan de andere kant van de wijk tegen de Vecht aan. Misschien had ik een herexamen of moesten we daar het mondeling doen. Zelfs de bijbehorende euforie die er ongetwijfeld was, bleef me niet bij. De school waar ik vijf jaar vertoefde, had me eindelijk weer vrijheid geschonken. De hele periode was een rollercoaster aan gevoelens. Heen en weer geslingerd tussen zelfacceptatie en verachting denderde de kennis erover heen. Alleen in muziek en Nederlands kon ik wegvluchten. Teken aan de wand, wat er pas veel later weer uitkwam. Het dagboek bracht soelaas. Daar kon ik veel in kwijt.

Facebook wordt overspoeld met geslaagden evenals Instagram en App. Meestal in drie of viervoud als ouders,opa’s en oma’s ook de telgentrots delen. Op twitter blijft het verdacht stil. Verkeerde doelgroep. Gelukkig maar. Ergens moet een oase van stilte zijn om even adem te halen en de wereld als totaalbeeld voor te stellen. Mijn hart ligt ook bij de minder gelukkigen, die met een her eindigen of erger nog, gezakt zijn. De herren vallen tussen de wal en het schip. Die moeten nog een keer flink aan de bak, maar er gloort hoop. Zij, die het niet gehaald hebben verdrinken in de troosteloze gedachte van nog een jaar verstoken zijn van de vrijheid en bijten zich een weg door de zure appel heen, dwars door al het geslaagde verbale geweld van de bijbehorende toeters en bellen. Er zijn momenten, dat je wilt dat de grond zich opent als de grot van Aladin, opdat je erin verdwijnen kan, hoofd op de knieën, handen voor de ogen. ‘Ik ben er niet, ik ben er niet en nee, geen pijnlijke antwoorden op voor de hand liggende vragen.’

Kwetsbaar.

Ooit ben ik tot op het bot vernederd, toen ik terug werd gezet halverwege het jaar, vlak voor de kerstvakantie. Ik weet niet wat erger is, blijven zitten of dit. Uit de groep geplukt worden waarmee je al vier jaar lang optrok en jezelf terug vinden te midden van een vreemde klas met een totaal andere dynamiek. Het betekende, dat ik voorstander werd van een systeem zonder zitten blijven. Al vroeg begreep ik, dat het mogen volgen van eigen ontwikkelingslijnen het hoogste goed was. Een diplomaloze maatschappij leek me het ultieme paradijs. Geen wedijver, want geen verliezers en geen winnaars, maar iedereen in de kracht van de eigen kwaliteiten. ‘Elk vogeltje zingt zoals het gebekt is.’

Het is goud in de handen van elke opvoeder, die weliswaar grenzen stelt maar het individu niet uit het oog verliest en mee wil nemen op een eigen ontdekkingstocht naar zichzelf. Los van het feit dat je in de gangbare modus teleurstellingen moet leren incasseren. Daar zijn andere wegen voor. Teleurstellingen ombuigen in mogelijkheden. Een mooiere uitdaging is er niet.

 

Met het thema water namen we na Leonardo Da Vinci een diepe duik tussen de waterlelies. Het kan erger. Wat een fantastische beperking legde Monet zichzelf op door van het kleurenpalet alleen de cadmium pigmenten te gebruiken. Als fervent gebruiker van het klassieke rijtje van de gebrande Sienna, de Omber en de Oker betekende het een nieuwe wereld die zich onder mijn penseelstreken openbaarde.

Op mijn queeste naar de bloemrijke watervallen van Giverny kwam ik niet veel verder dan plukken witte waterlelies en de prachtige gele plomp in de oer-Hollandse sloten  majestueus tussen het prachtige groen van de grote wasachtige bladeren. De vijverpartijen vond ik bij het kasteel Haarzuilens, waar de mevrouw achter de kassa stil viel, toen ik haar vroeg of er ook vijvers à la Monet aanwezig waren. ‘Nou ja, of er ook bruggetjes te bewonderen vielen en waterlelies en zo.’ Ze wist het niet zeker.

‘Waar je met je neus bovenop zit, ga je meestal aan voorbij’, bedacht ik me. Het was niet erg. Het kasteel hoefde even niet en ik had zeeën van tijd. De oogst aan Giverny was mager, maar een mooie compositie lag er voor het oprapen met prachtige treurwilgen en bruggetjes, precies als die waar Monet van dromen kon. Geen zon helaas, dus onpeilbare donkere diepte, waar het licht subtiel ruimte schiep. Een van de grote vijvers was bedekt met het kroos, groener dan groen en een prachtige omlijsting voor de witte zwanenfamilie die ik er vond, waarbij pa zich opvallend koest hield. Dat had ik ooit wel anders mee gemaakt.

Zo kalm als de zwanen, zo kalm leek het kleurenpalet. Ik schoot wat foto’s en aan de hand daarvan ontdekte ik ’s avonds dat kijken en kijken nog altijd twee is. Ik struinde het park door en genoot van de grijzige stilte, van het rosarium aan de voorkant met haar priëlen en verstilde cherubijnen. De enige wandelaars waren een handvol toeristen, waarvan vooral de Japanners met selfie-stick en in allerlei mogelijke posities uitgebreid een poging ondernamen om alles vast te leggen. Er liepen opvallend chique geklede gasten rond en aan de aankondigingen te zien, bleek er een bruiloftsfeest te zijn. Dat verklaarde veel. Daarom werd ook het kleine paviljoen buiten de muren van het kasteel nijver in gereedheid gebracht. Alles is te koop behalve de zon, schoot me te binnen terwijl ik naar de grote opengeklapte parasols keek. Ze zouden als regenschermen dienen.

’s Avonds kregen de opgedane indrukken gestalte met het opzetten van een achtergrond, van bovenaf naar beneden in een verloop van ‘donker naar licht. Daar paste de authentieke klassieker van de grote vijver van het kasteel makkelijk in. De streken werden als vanzelf haast doorschijnend, van een pastelachtige teerheid. De kleuren lokten elkander tot dat zachtaardige verloop en eigenlijk was ik overrompeld om wat zich voor mijn ogen en onder mijn handen voltrok. Daar ontworstelde zich aan de eerste opzet een Franse tuin met haar schaduwspel in tere tinten in een overvloed aan zachte rozen, gelen, blauwen en violetten. We waren aan het oogsten. We plukten de vruchten van de heldere pigmenten.

detail

Ieder van ons was verbaasd over het effect van het werken met de restrictie. Geen tranendal maar een kleurexplosie. Wat een mooie opsteker. Frans licht op de grijs/groene somberte van een bewolkt land.

 

 

Ellie Schmitz schreef in haar blog over de Sacramentsprocessie. Dat wandelt al weer een aantal dagen met mij mee en steeds weer krijg ik een flashback van het begin van de jaren tachtig. We gingen in de vakantie naar Hombourg. Een dorpje in Wallonië, waar een groot huis van de Paters uit Limburg als onderkomen diende voor ons met dochter, hond lazy en familie en vrienden van de Oude. Bij elkaar waren we met zo’n 20 mensen en dochterlief was tot dan toe het enige kleintje.

Lazy in Hombourg

Het was een bijzonder samengeraapt stel van zeer uiteenlopend pluimage. We waren jong, creatief, ondernemend en hielden wel van een gebbetje. De wijn en het eten hadden een bourgondisch niveau bereikt, de maaikersen vielen als rijpe appelen van de takken in de boomgaard en het leven bestond uit picknicken, kampvuren aanleggen, lange wandelingen door bos en beemd en strooptochten op de vuilnisbelt een dorpje verder op. Het leven lachte.

Vrije expressie te over.

Op een van die verstilde zondagmiddagen hadden we het plan opgevat om rond de berg te trekken en zo weer uit te komen bij onze residentie. Daarvoor moesten we een deel door het dorp met een paar kroegen en een kerk, een kinderspeeltuin bestaande uit een schommel en een wipkip. Verder herbergde de hoofdstraat een bakker en een winkel van Sinkel, waar alles te koop was, maar vooral diende om het Frans te oefenen. ‘Wat is aansteker ook al weer…’De mevrouw achter de toonbank keek dwars door ons heen. ‘En gist, wat is gist dan’. Ze keek omhoog en weg, maar gaf geen antwoord en wachtte tot wij met iets kwamen wat er op leek om dan haar schouders op te halen en ons verder te laten soebatten. Nee, heel coöperatief was men in het dorp niet als het op Hollanders aankwam. Plus léger en levure leerden we, doordat er altijd wel iemand bij zat, die het licht had gezien tijdens de Franse lessen op school.

Er was een samenloop in het dorp. Bewoners liepen uit, kinderen stonden langs de kant met opgewonden snoetjes en zwaaiden met hosanna takken. Hier liepen de priester en zijn engelen in de mottige gewaden van weleer met kransen om het hoofd en het groen in hun hand, terwijl de wierookwalm bij vlagen onze neusgaten bereikten. Nostalgie vermengde zich met rebellie, waar het opgelegde verleden weer boven kwam drijven. Schamperende opmerkingen tot uitlachen toe, waar de plaatselijke historie en Folklore als een in ere gehouden levend bewijs langs ons liep. Vooral de engel met de mottige vleugels moest het ontzien. Wat een gotspe, deze poppenkast, vonden sommige van ons.

Barokke monstrans uit 1773, St-Gerlachuskerk, Houthem

Ik was, diep van binnen, geroerd. Hier liep mijn verleden in volle glorie, herinneringen werden aangeraakt. De communiejurk met de grote kraag van tule en kant door ons alle vier gedragen, de opwinding en trots, zo klein als ik was, om in de buurt te mogen lopen van het Heilige der Heilige. De Monstrans, die de priester met zich meedroeg, blikkerde goudglanzend in de zon. Ik wist mijn broers als misdienaars in de buurt. Wat hadden we veel toeschouwers. Er werden vast en zeker psalmen gezongen, maar die ebden samen met de betekenis weg boven mijn hoofd. Wat bleef waren de mooie melodieuze klanken, die dribbelvoeten plechtig droegen en het gevoel er toe te behoren.

Ik ontwaakte uit het verleden toen de groep aanstalten maakte om verder te trekken. De hele week hadden we pret om de mottige vleugels, die bij ieder woordgrap om de hoek kwamen kijken. Het werd een top vakantie, waaraan het Vermeende Rijke Roomse Leven bijdroeg omdat schandalen regelrecht in het Heilige der Heilige besloten bleven, tot de beerput decennia later open ging. Hombourg en de vreemde vogels verdwenen nimmer meer uit de gedachte. De combinatie bleek onsterfelijk.

 

Luid toeterend trekken de bussen op. De kakofonie aan geluiden van de achterblijvers trekken een muur van geluid op in de straat, tot aan het raam van mijn slaapkamer toe, tweehoog van de maisonnette. In een oogwenk neemt de ruis af en raast het autoverkeer weer in een lint achter de twee bussen aan, die hen het doorrijden belemmerd hadden. Ouders haasten zich naar huis, groep-achters die mee stonden te joelen en te juichen zijn in het niets opgelost achter de bomenrij en peuters in buggy’s krijsen niet langer. Alsof er een groot vlakgom over het plaatje heen is geschoven. Wat naar school moest, richting park, wat naar huis ging, richting woonwijk en de stilte keert weer.

School gaat op kamp. Even daarvoor. Zenuwachtig roepende kinderen, rugzakjes met proviand, begeleiders, oma’s en opa’s, vaders en moeders en opgewonden kinderschaar. Joelend, duwend, trekkend, de uitdaging van het vreemde. Spanning is voelbaar en mijn blik stijgt van het plaatje op de grond mee met het gejoel de lucht in en droomt weg. De Overkant, die nooit op schoolreis ging maar op kamp. De onderbouw een dag, de midden-en bovenbouw een halve of hele week ooit, later ieder de helft.

Liesje Herfstbriesje

We schrijven een willekeurig begin van een schooljaar in de goede oude tijd. Vier weken lang was er in de onderbouw een spannend verhaal opgevoerd. De diepvriesdames van Annie M. G., het Schaduwrijk, het land van Kijk-je-Rijk met de zuchtende koning en zijn verdwenen dukaten, Kwasiba, over een Afrikaans meisje, het Sprookjesboek en alle verdwenen hoofdpersonen  los in het bos, de avonturen van Liesje Herfstbriesje, de avonturen met de hoofdfiguren uit ZieZo, Dikkertje Dap en de Spin Sebastiaan, juffrouw Helderder en Aagje, Mol en de sleutel van de schatkist, Pollonia de heks.

De ultieme climax, de onthulling van een spannend avontuur vond plaats op het ‘kamp’. Daar kwam alles weer op zijn pootjes terecht, maar alleen met behulp van de kinderen. Die waren de sleutel tot de oplossing van welk probleem dan ook. We deinsden er niet voor terug om het bos een ware metamorfose te laten ondergaan, compleet met natuurveranderingen. In een mum van tijd waren we in een landschap van ijs en sneeuw, in het oerwoud of onder water. Lagen er draken of nijlpaarden in het bos, zat de giraffe van Dikkertje dap in de boom en dorst niet meer naar beneden, veranderde de bosweg in het Afrikaanse landschap waar Kwasiba water moest halen, regeerde het afval in het land van Kijk-je-Rijk en viel er totale duisternis in het Schaduwrijk.

Er was niet voor niets bewust gekozen voor het begin van het schooljaar, waar de groepen nog aan het zoeken waren naar de groepsdynamiek en de kinderen elkaar leerden kennen in de probleemstellingen als het op samenwerken aan kwam door een lijn te trekken, door het omgaan met verschillen, als elkaars kwaliteiten duidelijk werden. Er was drama, muziek, dans en hele verkleedpartijen, spel en beeldend, catering in het thema, kluiven bij oer, gifgroene soep als heksenbrouwsel, Afrikaanse pannenkoekjes en eten met de vingers. Maar bovenal was er de beleving en de spanning, de ontlading en de opluchting, het feest aan het eind van het avontuur, hoofse of hossende dansen en gegiebel.

Terug in de auto’s van meedenkende ouders en heel veel helpende handen en de blik op een onvergetelijke dag was de dankbaarheid navenant. Wat een top ervaring. Geen onvertogen woord, (bijna)altijd mooi weer omdat de zon gebeld was en een prachtig einde aan het heerlijke ontdekken van de weken er voor. De kroon op het werk. De onderbouwkampen waren een afspiegeling van de grote kampen in de latere bouwen en volgden hetzelfde concept.

Kant en klare pretparken en dierentuinen zijn zegge en schrijve twee keer te beurt gevallen en waren qua doel en sfeer van een totaal andere discipline. Het echte avontuur lag daar, in de bossen van Zeist in de muffige padvindershutten, met een omgeving die dankbaar mee bewoog met het grote Avontuur. Vol verwachting kwam, zag en overwon de groep het probleem. Voor eeuwig werd er een nieuw hoofdstuk bijgeschreven en in de rugzak gestopt. Indringend en onuitwisbaar, een avontuur voor het leven.

Het is een vroege zaterdagochtend. In het kleine inhammetje in de gang is een geïmproviseerde wachtkamer gemaakt. Er staan drie gewone stoelen en daarachter, aan elk oog ontrokken, hangen een zestal klapstoelen aan een grote haak. Aan de overkant van deze ‘mini zijbeuk’ zijn dichte deuren. Af en toe gaat de dichtstbijzijnde open en valt het steriele licht van de onderzoekskamer binnen.

Vlak voordat we er zijn aangeland, horen we een geweldig gekrijs en het protest dringt tot in elke vezel door. Een vader en een dokter in spé proberen een jongetje van een jaar of acht in alle toonaarden te bewegen, mee te gaan naar de onderzoeksruimte. Hij gilt het uit. ‘Nee, nee, nee.’ Uit zijn gekrijs vallen woorden als ‘Naar huis, ga niet, wil niet, naar huis.’ Een mantra van verzet. Hij kijkt niemand aan, helt wrokkig en gespannen over naar links en probeert zijn afgewende hoofd zo ver mogelijk uit de buurt van vader en dokter te houden.

Als de oude naast hem gaat zitten, probeert deze nog een gesprek aan te knopen. Begint over zijn eigen ogen en hechtingen, stelt onschuldig lijkende vragen, maar het jongetje zuigt, in zijn wrok, elke valkuil op. Hij wil niet benaderd worden en zeker niet vriendelijk. Zijn gemoed is met gewapend beton ommuurd. Er valt niet doorheen te komen. Zijn dikkige lijfje blijft gespannen. Pas als zijn vader beloofd, dat hij met de rolstoel naar de kamer wordt gereden, wil hij meewerken. In de tweede kamer achter de dichte deur staakt het gekrijs en gesnik. Boven alles wint het gemak het van zijn angst.

Aan de overkant zit een man uit Mijdrecht. Zijn chauffeur zou een zoon kunnen zijn. Zelfde mond, zelfde ovale vorm van gezicht, een oog matcht. Het andere is bij de vader afgeplakt met een dik verband en een harde plastic doorzichtige kap. Hij wrijft zijn grote handen ineen. Tuindershanden, denk ik. Een veldwerker, verraadt zijn verweerde buitenkop. Zijn stem scheurt de stilte uiteen en openbaart de dove binnenkant van zijn oren. Als de zoon een opmerking maakt over het voor hem zware jaar, valt de ernst van zijn opmerking weg in het dwingende en opeisende gesprek tussen de oude en de vader. Beiden zijn gewend gehoord te worden. De zoon doet er het zwijgen toe en mompelt soms nog ja en nee.

Dan wordt er een vrouw binnen gereden door een lid van de brandweer van het ziekenhuis. Ze wordt met rolstoel en al naast me gepoot, krijgt het zuurstofkastje aan haar voeten. Ze zit voorover gebogen met het afgeplakte oog en een zuurstofslangetje in haar neus. Ze heeft een plastic tas in de handen en rommelt erin, haalt er af en toe een brief of een kaartje uit, rommelt, kijkt met het linkeroog dicht op het drukwerk, zucht en rommelt verder. Zo verdwijnt ze in zichzelf. Haar haar hangt als vettige coulissen langs haar gezicht. Af en toe zucht ze en strijkt met een vrije hand haar vermeende zevertjes weg.

Pierebadje Noorderbad

We praten over zwemles. De aanleiding is het vele water in de polder en dat zwemles onontbeerlijk is. De vader vertelt over zijn capriolen aan de haak. We knikken instemmend, daar hebben we allemaal aan gehangen. De oude peinst, ik zie het aan het levende oog. Omdat de vader spreekt over een hengel, denkt hij aan een vishengel en kan het niet rijmen. Als de haak gestalte krijgt, daagt het hem. Opluchting en herkenning.

Zwembaden uit een grijs verleden trekken voorbij, de oude vertelt van Zwembad de Kikker en het zwemmen in koud natuurbad. De vrouw heeft tot dan toe nog niets gezegd en is verder blijven rommelen. Als ik het Noorderbad noem, veert ze op, bijna vief onder de omstandigheden. ‘Daar zwom ik altijd’. De woorden murmelden opvallend helder achter het gordijn. ‘Mijn eerste vriendje is daar verdronken’ Groot lief en leed in één zin verpakt. Ze zegt nog: ‘De jongens en de meisjes waren gescheiden.’ Dan valt het doek.

Met vriendin naar Parnassos. Een voorstelling met de intrigerende titel ‘The Dark Shades of Light’ gespeeld door Clownsspirit Productions. We volgen mijnheer de Wit als hij zich bevindt in de tussentijd van leven op dood. In vogelvlucht trekt zijn leven aan hem voorbij, terwijl zijn veerkracht terug komt en leven in hem vloeit. Hij maakt een vreugdesprong van geluk.

Wat is er doder. Het leven op aarde of dat in de tussentijd. Onder hem opent het wolkendek en wij kijken mee naar beneden, reizen met hem terug naar de diep tragische omstandigheden, waar hij zichzelf ten leste in herkent. Dwars door de verschillende verhaallijnen loopt zijn leven in een fractie van seconden, die, voor ons zeker, uren lijken te duren, Of nee…Een leven lang.

Een blik op het verleden, heden en de toekomst.

Het voert langs oorlogstijd en haar verschrikkingen, het regime van nonnen in weeshuizen, de valer wordende kleuren van een ooit zo’n bloeiende liefde, de ouderloosheid van een kind, de kinderloosheid van de ouders, de vreugde om een nieuw leven, het gebrek aan vreugde in het leven en de verstikkingen van het doodse bestaan op aarde. Lichtwieren waaien in een absurdistische voorstelling door leven en dood heen, licht en vrolijk. Ze steken de draak met de serieuze ondertoon, nemen de valkuilen met het grootste wapen dat er is, de liefde en de humor, de lichte kanten van het bestaan. ‘Wie licht geeft, zal langer branden’, zeg ik nu, in een variatie op een zinsnede van een Auschwitz-overlevende Viktor Frankl op de aankondiging, die luidde: ‘Wie licht wil gaan geven, moet het branden verdragen’. Waarop mijn branden licht draagt en die van hem diepe duisternis.

De ‘Yiddische liedele’ klinken zoals het hele Joodse volk geleden heeft in die donkere periode, een mijl op zeven ver weg, maar nooit vergeten. De variatie in muziekstijlen zorgt ervoor dat de aangeduide perioden in volle glorie blijft hangen. In de groef van een triomfantelijke Piaff, met het hoofd in de nek, tot een bijtende rap vol levensvragen.

Het lijf deint mee op de klanken en hangt ademloos tegen het spel aan. In twee uur lees ik een boek uit, zie ik een film voorbij trekken, voltrekken zich de levens van de moeder, de kampcommandant en Mijnheer de Wit en dat van mij. Betrekkelijkheid, het belang van het maken van keuzes, het gewicht dat telt. Ik ben ontroerd en geroerd door het spel. Hun allergrootste kracht is de woordloosheid. We worden met stomheid geslagen en omhelsd

Mimiek , ogen, elke grimas, het lijdzame lijden worden subtiel uitvergroot. Daarmee raakt het het hart des te meer. Geen van ons drieën heeft moeite met de voorstelling en even zou ik willen dat ik de ogen had van jeugd. Hoe zien zij de verhaallijn, waar een ongekende en nooit gehoorde oorlog in meespeelt. Als ze afgaan op de muziek, valt er veel te weven.

Even ben ik weer terug in de dagen van weleer, een optreden. Ik word wakker op het podium, de lichten, de ogen van het publiek die ons nauwgezet volgen, de weg ebbende muziek, onuitputtelijke energie tot aan het laatste applaus, de triomftocht terug naar de kleedkamer en het eufore gevoel betekenis te hebben gegeven aan zoveel mensen. Een diepe buiging en weg is de droom. Net als het leven van mijnheer de Wit.

 

Als we de trap aflopen in het gebouw van de Rijks HBS trilt de hiërarchie van het verleden ten volle door.

‘Stilstaan bij je gedachten is vooruitgaan in je denken’ is de titel van een blog van Elke Wiss, oprichter van de ‘Denksmederij’. Die naam is een gouden vondst voor een filosofische blog.( http://www.denksmederij.nl ). Gedachten smeden, aaneen smeden, nieuwe gedachten oproepen, oude verbinden.’ Je moet het ijzer smeden als het heet is’ oreerde mijn opa in een totaal ander verband. Dat gaat bij het filosoferen over de aard der dingen als vanzelf. Als je de tijd neemt te luisteren, kust de ene gedachte de andere wakker. Gedachten als Doornroosjes. Het ommuurde woud van stekelige doornen slechten zodat je als vanzelf bij de kern komt.

De blog gaat over een filosofiegesprek en het thema ‘tijd’, waarbij in aanvang, men over elkaar heen rolt om de haperende spreker aan te vullen en te helpen. Elke wijst hen op het luisteren naar elkaar, elkaar de tijd gunnen om te mogen denken. Hoe vaak komt het niet voor dat onze gedachten als hazen te voorschijn springen en met ons op de loop gaan in hinkstapsprongen. Vergeten is de authentieke gedachte van de ander, wat telt is onze eigen waterval aan ideeën en intervallen. Rucksichlos dendert Haas als het witte konijn uit Alice in Wonderland voort.

Time Warped: Claudia Hammond

Gisteren was ik met oude vriend in het ziekenhuis ter controle. Ademloos, woordeloos ook, volgde ik de capriolen van de arts. Het apparaat voor het meten van het zicht en de oogdruk stond klaar. Er was een lade met verschillende imposant gekleurde oogdruppel-pipetjes. De oude zat in de stoel. Ik twee stoelen terug bij de deur. Dat maakte me toehoorder van buitenaf. Ik kon de samenspraak goed volgen, omdat ik letterlijk en figuurlijk een buitenstaander was. De oude grapte zijn zenuwen weg in een waterval aan geestige opmerkingen. Als de arts iets opmerkte, sneed zijn eigen verhaal er dwars doorheen, gefocust als hij was op het vertellen van de clue. Zonder clue geen grap.

Meetapparatuur.

In mijn schoenen krommen mijn tenen zich plaatsvervangend. In de auto durf ik erover te beginnen. Ik wil het niet als kritiek brengen, maar als overpeinzing meegeven. De inleiding gebeurt met schroom. Hij hoort mij aan, nu wel zwijgend, graaft in zijn gedachten en komt met het feit dat een andere gemeenschappelijke vriendin ooit hetzelfde heeft gezegd. Het is dus een opvallende terugkerende eigenschap. Op mijn vraag of hij het herkende, de situatie terug kon halen, schudde hij zijn hoofd. Nee. Het was hem totaal niet opgevallen. In het vuur van zijn verhaal werden dergelijke details weggevaagd. Het doel, de geestige clue bereiken, was hetgeen dat telde en dat was gelukt. Met roeien en ruiten dwars door het advies van de arts heen.

Het hoogste woord…

Mijn aarzeling hem er opmerkzaam op te maken, gold mijn angst voor het begrenzen van het ongedwongen woord. Zodra je je bewust wordt van iets, kan het een krampachtige situatie opleveren, dat bij een volgende keer belemmert, waar hij nu de totale vrijheid voelde. Dat wil je eigenlijk niet. Het doel heiligt de middelen. Die arts heeft iets te zeggen, dat vele malen belangrijker is dan het wegvluchten in geestig jargon. Richtlijnen waar voordeel mee te behalen valt. Dat laatste wil ik hem niet onthouden. De oude blijft zwijgen en denkt na. ‘Stilstaan bij je gedachten is vooruitgaan in je denken’.

Als ik, los van het gesprek van de blog van Elke, er mijn gedachten over laat gaan kom ik tot een conclusie, die men vroeger uit en te na voor het voetlicht bracht. Ook toen wist men het al en de volle betekenis van de spreuk dringt tot in elke vezel door. Spreken is zilver, maar zwijgen is vaak van het allergoudste goud!

 

Gisteren kreeg ik de opdracht van zoonlief om even langs de grootgrutter in huishoudelijke apparaten te trekken ten einde de waterkoker terug te brengen. Ze is al een paar jaar in ons bezit, maar er is aan dit serienummer een mankement vastgesteld aan de greep. Het fijne weet ik er niet van, maar we mogen haar omruilen. Zodra ik zo’n winkel binnen kom, heb ik maar een doel. Hoe kom ik er zo snel mogelijk weer uit. De locatie was helemaal een brug te ver, want deze winkel bevond zich op het, in een aanval van voorzienigheid gebouwde, grootsprakerige ‘The Wall’. De Whintonlaanversie was ten onder gegaan naast het ultramoderne nieuwe van der Valkhotel.

Foto: Wiki

De enorme ruimte op het parkeerdek zou een perfecte plaats kunnen zijn voor een nieuwe misdaadroman. Het is er enorm met relatief weinig volk. De winkels liggen op de begane grond en daar moet je twee winderige roltrappen voor af. Ik begreep ineens, waarom de sleutel tot succes was uitgebleven. Na een troosteloos faillissement van een enorme sportwinkel vond ik de ingang.

Ik hecht aan apparaten en zeker als die dagelijks in het gebruik zijn. Had ik eerst mijn blauw gespikkelde emaille ketel, die braaf haar werk deed en waar ik maar met moeite afscheid van kon nemen, nu was haar rode ‘elektrieke’ collega aan de buurt.

Met haar overtuigende, glimmende karakter, haar design uiterlijk, haar opgepoetste glansrijke voorkomen kwam, zag en overwon ze. Ze was er voortaan de oorzaak van dat ik des morgens een heerlijke kop koffie kon drinken en dat is heel wat waard in een mensenleven.Sinds jaar en dag ben ik, tot gruwens van de echte Barista’s toe, een oplosdrinker. Nadat mijn geliefde merk door de Lidl uit mijn leven werd gescheurd, vond ik weer een nieuwe met een nostalgische naam. Ze doet in geen geval meer denken aan de kleine Buisman, waar ik vroeger een schep van bij de koffie placht te doen, maar het schept een band

Ik ging net naar beneden om, vanwege de warme loden zomernacht, een karnemelk in te schenken en de leegte op mijn keukenkabinet overviel me. O ja, de waterjuffer had ik teruggebracht naar de winkel met haar glanzende en voor sommige mensen verleidelijke waar. Een nacht moest ik overbruggen eer haar evenknie zou worden bezorgd aan huis. Het blauwe emaille keteltje stond nog in de kast. Niets weerhield me om haar te voorschijn te halen, wat op te poetsen en haar in ere te herstellen voor deze ene keer. Ze kon weliswaar niet fluiten, zoals de Annie M. G. Schmidt-versie, maar wel een nostalgische dikke pluim van gekookt water te voorschijn toveren. Daar ontstonden ter plekke de dromen, terwijl ik er de fluit bij dacht. Zo gaat dat met ons beelddenkers, vroeger fantasten geheten. Het lied van de fluitketel zong door mijn hoofd.

De meneer van de winkel was aardig en behulpzaam en bleek achteraf te hengelen naar een goede beoordeling, getuige de email met een tevredenheids-enquête, die zou volgen op mijn bezoek. Ik zou hem toch al de hemel in prijzen, omdat hij zonder aarzelen de lieve oude rode in beslag nam en er een gestroomlijnde nieuwe voor in de plaats zou laten bezorgen. Een nachtje nostalgie in het vooruitzicht met de oude getrouwe ketel. Nieuwe dagdromen, een nieuwe titel: ‘Murder on the roof’, zo ik die van plan was te schrijven. Ik stak het bewijs in mijn tas, waaide de roltrappen op en uit mijn hemmetje op het bijkans verlaten dek. Naast mij grijnsde een vlekkeloos geklede meneer in gestreken vouwen met een gouden horloge aan zijn pols, dat opblikkerde in de zon. Verbeeldde ik het me nou, of lachte hij een gouden tand bloot? De hoogste tijd om huiswaarts te gaan.

Eergisteren kwam de vuistdikke biografie van Het leven van Albert Helman  geschreven door Michiel van Kempen, op mijn pad. Het is de vader van een oude vriendin met wie ik een tijd heb mogen oplopen. Helman is een synoniem voor Lou Lichtveld.  De vriendin heet Noni Lichtveld en zij heeft in de korte tijd dat ik haar meemaakte een aantal bijzondere wijsheden bijgebracht, die ik onmiddellijk kon toevoegen aan mijn levensbagage. Ze was oud, maar had óók een oude wijze sjamanenziel. Ik hield van haar, ook al ben ik haar weer kwijt geraakt.

Zijn zeven zeeën die hij bevaren heeft zijn allemaal opgetekend. Dat werk lezen is een tocht door de geschiedenis van de vorige eeuw. Ik ben zeer benieuwd naar zijn bevindingen en handelwijzen. Waar heeft de dochter haar levenswijsheid vandaan gehaald. Is dat dankzij of ondanks de vader geweest. ‘Het bewogen leven van Noni Lichtveld’ lijkt me een mooi vervolg erop. Noni was de eerste die de impressionist in mij naar boven haalde.

Een groep mensen op schilderweekend. Ik als onervaren penseelhouder nieuw in de groep. De grote verbinding was de oude vriend, die grapte en grolde en het leven aan elkaar verbond. Noni was klein, had een hoedje op, een bril met dikke brillenglazen en ogen die glimlachend de wereld bestudeerden. Ze had lappen en lapjes aan, die altijd refereerden aan haar mondiale leven. De print was niet zelden Surinaams of Afrikaans. Noni was een prachtige en zeldzame verschijning. Ze was wat stram en moeizaam ter been en als de anderen vooruit stapten op de wandeling liepen wij voetje voor voetje door die Belgische Ardennen heen om bij elk bijzonder voorval stil te staan. Dat kon bij de ezels zijn of bij een steen, een kapelletje, een uitzicht vanaf een heuvel. We bespeurden de salamanders, de pissebedden, de libellen, de vlinders. Niets bleef onopgemerkt. Noni woonde in het kleine leven.

Als ze ging schilderen koos ze beelden in haar hoofd. Dat kon een impressie van een bekend schilderij zijn, een ervaring, een observatie. Het kwam loepzuiver op het doek. Kwasten in de aanslag, hoedje op, lap over de arm heengeslagen in de schaduw, altijd in de schaduw. Stil en bescheiden. Ik zou het liefst de hele tijd aan haar voeten zitten.

Lelieblad.

Gisteren, decennia verder, schilderden we in de voetsporen van Monet. De week daarvoor was ik druk bezig geweest om waterlelie en gele lis te vangen en met name de bladen van de onopgemerkte schoonheid. Ze verstilden in een drukke nieuwe woonwijk, waar dagelijks verkeer langs raasde en niemand de tijd nam een ogenblik stil te blijven staan bij de openbaring van die wonderschone wereld, die door de weerspiegelingen van de kantoorpanden in de hectiek van alle dag paste, maar juwelen in zich droeg. Bezaaid met wit, geel en roze kleinoden wiekten libellen met hun ronkende vleugels, kwaakten kikkers hun lokroep, overstemd door het verkeer, maar onmiskenbaar. Vangen met het toestel om later uit te werken de beelden liggen op straat of er naast en alles is meer dan de moeite waard om mee aan de slag te gaan.

‘Oordeel niet, maar verwonder U slechts’ was het motto van Noni Lichtveld, schrijfster, illustrator, schilder van het leven, in de schaduw van de vuistdikke biografie van haar vader, modest, maar groots in haar onvolprezen wijze levenslessen.

Omdat de dagelijkse beslommering zich niet meer verder uitstrekt dan huis en tuin, heeft al het andere dat zich voordoet of plotseling aandient, prioriteit gekregen. Juist omdat het zo heerlijk is om op die manier de stilte van de gedwongen rust te doorbreken. Ineens is er voldoende tijd om bewust te zijn. Het lezen van een tijdschrift krijgt daarmee een volstrekt andere dimensie. Ik kan een blad nu uitspellen, zoals mijn moeder vroeger de krant deed. Woord voor woord, zin voor zin en blijven hangen op de artikelen, die je bezig houden.

Even ben ik terug in de huiskamer van de Amandelstraat. Mijn moeder wacht tot het laatste kind de voordeur heeft dichtgetrokken. Pas als de rust in huis is weergekeerd, trekt ze haar kanten peignoir over haar pyama aan, zwart kant met rood is eigenlijk frivool, maar omdat mijn moeder haar droeg werd het een huis, tuin en keuken peignoir. Hij was ook te wijd en zwierig. Het zwart met rood deed denken aan de Spaanse danseres op het kastje bij de telefoon, die haar mantilla  en haar lange jurk met verve droeg en over de rand van de kuise beloftes heen stapte, een waaier in de hand om haar blik te verbergen. Verder was er geen gelijkenis.

Mijn moeder zette een bakje koffie, pakte de Telegraaf, een andere ochtendkrant wilde mijn vader niet en dook op haar knieën op de grond. Ze plantte haar ellebogen voor zich, hoofd gedragen door de handen en spelde de krant. Letter voor letter. Het was zo kenmerkend voor haar begin van de dag. De enige keer dat ik daar een foto van heb gemaakt, werd ze een wazige schim. De karakteristieke houding bleef zichtbaar, gelukkig wel. Ik koester de overigens mislukte foto, juist omdat het tot in de details vroeger zo dichtbij brengt. Verlangen gesust.

Mijn geheugen heeft zich met het beeld vermengd. In mijn gedachte was het in de Amandelstraat en hingen haar ellebogen niet in de lucht. Wonderlijk hoe voorstellingen vervolmaken in je hoofd en de beleving vervormen. Waarschijnlijk schuiven alle verschillende houdingen over elkaar heen. De karakteristieke manier van iets uitspellen klopt, daar doen kleine details niets aan af.

Ik heb ook nog een foto van de zwoele peignoir. Sterker nog, ik had hem zelfs aan, toen ik een weekend aan het logeren was in het oude huis. Dit is wel de vertrouwde kamer met het behang, dat nu retro heet en het bescheiden kruisje aan de muur met de buxus, al dan niet verdord, erachter. Mijn moeder trok aan de zoom van de peignoir opdat ik zedig op de foto stond. Wie de foto maakte weet ik niet.

Na het spellen van de krant vloog ze door de dag heen. Ongelooflijk hoeveel bergen werk ze kon verzetten en haar rusteloosheid van de dag is ook in mij gevaren. Bezig zijn gaat nooit met mate. Ik kan het niet. Kalmpjes aan en pas op de plaats komen maar mondjesmaat toe in het bestaan. Bij tijd en wijle voel ik zelf dat ik over grenzen heen ga en fluit ik mezelf bestraffend terug door een dag op de bank of in het bed voor te schrijven. blijf ik aan het broeden, want gehele ledigheid is er zelden. Tijdschriften uitspellen hoort er nu bij. Bijzonder en rustgevend. Soms word ik er wijzer van, vaker zet het iets in werking en ga ik er mee ‘breien’. Niet op de knieën overigens , want daar toveren de bloedverdunners grillige blauwe plekken van.

Het leven spellen. Een oase van rust.