En het roer ging om!

Soms heb ik het idee dat ik in golven het leven beleef. Er zijn momenten van literatuur, van drama, van dans, van muziek, van kunst. Een hartstochtelijk beleven en verdieping zoeken, altijd meer op de uitingsvormen gericht dan op de achterliggende beweging. Onder andere omdat je geraakt wordt door iets, of dat iets geraakt wordt door jou. Een interactie met je omgeving van dat moment. Deze stromingen wandelen naast elkaar en soms vloeien ze in elkaar over. Soms kan het gebeuren dat het een pas later verbonden blijkt aan het ander. Dat overkwam me gisteren. In een oogwenk, een split second, schoven de werelden van de literatuur en de kunst in elkaar. Dankzij het gemeentemuseum den Haag en hun grote overzichtstentoonstelling van de tachtigers: Rumoer in de stad.

De koffiepiksters van Isaac Israëls

De jonge Breitner en Isaac Israëls als vaandeldragers voorop met hun blikken gericht op het straatleven, dat doodgewone straatleven. Met het klootjesvolk, de arbeiders en hun grauwe bestaan, met hun kleurrijke, romantisch ogende, maar toch zo’n bikkelharde werkelijkheid, naast dat heersende mondaine, de luxe, de feesten, de keerzijde van de medaille. Zij omarmden de oude stad in al haar facetten en zagen de schoonheid in dat, wat tot dan toe werd weggeschoven, het volk, de plebs, de armoe en daarmee het vermeende Onvermogen van de Riche met een hoofdletter. Het totaalbeeld van het stadse leven in de ware betekenis van het woord, het rumoer, voor eeuwig vastgelegd op het grote doek.

 ‘De Waspit’ van Breitner

Jaren geleden, om precies te zijn, in de jaren tachtig, wat een heerlijke speling van een natuurlijk verloop, tijdens de opleiding MO-A Nederlands was de geschiedenis van de Nederlandse literatuur een belangrijk onderdeel. Het maakte veel los, want op alle fronten waren er raakvlakken te vinden, van Middelnederlandse teksten tot aan de moderne literatuur. Bij het werk van de impressionisten en naturalisten werd er langdurig stilgestaan. Wat een power en een kracht droeg het met zich mee. Geen gelatenheid, geen gezapigheid maar leven. Het bruiste tegen de klippen op en ook tegen de gevestigde orde.

 Jacques Perk, het grote voorbeeld voor de tachtigers.

Literair-en maatschappij-kritische geluiden werden aangevoerd, onverbloemd en met verve. L’ Art pour L’ Art. Niet omdat de kerk het voorschreef of voor het algemene idee over de heersende esthetiek, maar omdat de  kunst op straat lag en te vinden was in elke vorm van leven. Multatuli had ik al in de jaren zestig in mijn hart gesloten net als Frederik van Eeden, maar Jacques Perk, Kloos, Gorter en Albert Verwey leerde ik destijds pas kennen in de jaren tachtig, precies honderd jaar later. Het moest zo zijn. Daarmee vielen een aantal zaken in de literatuur op hun plek.

De drie bundels.

Ik wandelde gisteren door de zalen met schilderijen en genoot. Er lagen schetsboeken van de diverse schilders en ineens ontwaarde ik de drie eerste bundels van Kloos, Verwey en Gorter naast  een portret van Albert Verwey, geschilderd door Jan Veth. Op dat moment schoven de twee stromingen, literatuur en kunst, naadloos in elkaar. Tijdens de opleiding werden de tachtigers alleen maar vanuit de literatuur behandeld en, vice versa, in cursussen over de impressionisten werd het begrip ‘Tachtiger’ nooit genoemd. Thuis las ik, nee dronk ik, de feiten. Daar legde ik het laatste puzzelstuk, de tachtigers in de Muziek.

Waar het Albert Verwey betrof, stonden zij met hun voeten in dezelfde grond. Kunst is passie en dat heeft alles te maken met de rauwe werkelijkheid in de oude stad. Breitner en Israëls ten voeten uit. Maar ook Kloos, Verwey en Gorter. Van de laatste komt de uitspraak: ‘Dat wat je zintuiglijk doorleefde met uitschakeling van den geest onmiddellijk te verklanken’. Hetzij door Poëzie, proza, beeldende kunst maar te allen tijde onderstreept door muziek van Alphons Diepenbrock, Giacomo Puccini en Claude Debussy. Zij bereikten tezamen wat ze voor ogen hadden. Vernieuwing op alle fronten om de weg te openen naar de vrijheid, de passie van het leven. Het roer ging om!