Rouw wijst zich vanzelf

De column over rouw van Sinan Can kom ik tegen en vooral zijn laatste zin raakt me. ‘Rouw is geen probleem dat opgelost moet worden. Het is een manier van liefhebben die niet ophoudt’. Een gezegde uit Anatolie is: Iemand heeft zijn aardse jas afgelegd’.

Ik gebruikte vroeger al het woord stofmantel in een gedicht dat in het gedichtenbundeltje staat geschreven dat ik al jaren kwijt ben en dat ergens in de schuur moet liggen naast de zoekgeraakte teddybeer en mijn looppop die net zo oud is als ik. Om hen drieën rouw ik al jaren. Een spijtige rouw, een schuldige rouw, een verweesde rouw, omdat ik ze te goed heb opgeborgen en ik vrees dat ze met de diverse opruimwoedes van de kinderen en mijzelf verdwenen zijn.

Het is weer een heel ander soort rouw dan om al mijn ‘eigen’ doden. De relatie tot hen is voorgoed ondergesneeuwd, maar daardoor ook veilig opgeborgen in de herinnering. ‘Het lichaam verdwijnt maar de aanwezigheid niet’, zegt Sinan Can. In al mijn kinderen zie ik hun vader terug, mijn moeder en vader, mijn opa en oma zelfs, zei het een vleugje, een oogopslag. Mijn handen zijn mijn opa’s handen waar ik zo graag aan mocht plukken als klein meisje omdat zijn velletje dan omhoog bleef staan. Mijn neus is mijn vaders neus. Mijn druppel eraan bij koude, die van mijn oma en mijn moeder.

Sinan gaat verder over een andere rouw, die van het verdwijnen van de realiteit in iemands geest of die van verloren vriendschappen omdat de wegen uit elkaar lopen. Hij vindt het een eenzame rouw, zoals ze sluipend blijft hangen, zonder verbintenis waar die er eerst wel was. Rouw komt altijd onverwacht, bijvoorbeeld bij iets wat een herkenning oproept of iets wat het ineens dichterbij brengt. ‘Het is geen probleem dat opgelost moet worden.’ Het is een emotie, een diepe emotie die meegolft met je stemmingen, met de omstandigheden, met ontmoetingen, met de andere emoties die worden aangesproken.

Iedere begrafenis roept bij mij altijd opnieuw deze verschillende vormen van emoties op. Dat zorgt ervoor dat het naar verloop van de jaren steeds zwaarder lijkt. Je zou eigenlijk het liefst als een struisvogel met je kop in het zand gaan zitten en denken dat iedereen zoals gewoonlijk nog altijd ergens is.

Bij het overlijden van zijn broer had Lief contact met hem op de Hoff en het wonderlijke was dat hij en hun vader en moeder en mijn moeder met Lief mee wandelden naar het eindbos toe in de vroege ochtenduren. Hoe hou je een herinnering levend. Door af en toe open te staan voor wat op je pad komt aan beleving. Doortrokken willen zijn van dat zelfde gemis. Rouw wijst zich vanzelf.